Чысыл ирон хъæу Рассвет, йæ ном – йæ уæлæ. Октябры сæуæхсиды фæрцы фæзынд уыцы хъæу Ирыстоны картæйыл. Сæдæ хæдзарæй фылдæр дзы нæ цард хæсты агъоммæ, фæлæ цал æмæ цал афтид ингæны ис йæ уæлмæрдты. Хозиты æфсымæртæ…Бирæгъты æфсымæртæ…Козаты æфсымæртæ…
Козаты Афæхъо йæ бинонтимæ Рассветмæ ралыгъдис Зруггомæй. Уым мæгуыр фæллойгæнæг адæм цы уæззау уавæрты цардысты, уый ирд сныв кодта стыр ирон поэт Нигер (Дзанайты Иван) йе ’мдзæвгæ «Зруг»-ы:
Æз федтон зæхх,
æз федтон ком:
Ингæн – йæ уынд,
зындон –
йæ ном.
Цæрæг дзы ис –
мæлæтæмбис.
Сæ цæрæн сæм
нæ кæсы
дис.
Къæвда сын – сой,
дымгæ – фæндыр.
Сæ дарæс – мит, сæ ис
та – хуыр.
Хур, мæйæ – рох,
Дзыллæйæ – ’фхæрд.
Хуыскъæл, хуычъы –
фылдæр – сæ хæрд.
Сæнар – сæ уд, нæ дзы
ис суг.
Уый у зæйнад, зæйхост
Зруг!
Ног советон дуджы Рассвет ссис Ирыстоны аивдæр, раззагдæр хъæутæй иу. Зругæй ралидзæг адæм та фыццаг хатт бамбæрстой царды ад. Козаты Афæхъо æмæ Косерхан сæ сæртæ бæрзонд хастой се ’ртæ фыртæй: Федыр, Бачче æмæ Габрисæй. Колхозы куысты сæ разæй никæй уагътой, цин æмæ тыхст сахат сæхи никуы бафæсвæд кодтой, се ‘мгæртты зæрдæхудты никуы бацыдысты. Хæсты агъоммæ Афæхъо куы фæзиан, уæд бинонты мæт, царды уæз тынгдæр æрæнцади йæ бинойнаг Косерханыл.
Зæрдæхæлар, цæстуарзон адæймаг уыд Косерхан, бирæ лæггæдтæ бакодта сыхбæстæн, хъæубæс-тæн, æмæ ма абон дæр рох нæу хъæуы хистæртæй.
Афæхъойы фырттæ дæр сæ лæджы кары бацыдысты, æрхастой бинонтæ, бирæ базырджын сæнттæ æмæ рæсугъд бæллицтæ уыд сæ цардбæллон зæрдæты. Рассветы цæрджытæй ныр дæр ма бирæтæ æрымысынц хистæр æфсымæр Федыры фæлмæн ныхас, фыййаджыбылæгтæй рох нæ кæны колхозы хуыздæр тракторист Габрисы хъæлдзæг мидбылхудт, хæстæй ма чи раздæхт, уыдоны хъустыл уайы Баччейы аив зард. Федырæн йæ иунæг лæппу Гермæн кæд æрыгон уыд, уæддæр ын æфсымæртæ сфæнд кодтой чындзæхсæв скæнын.
Фæлæ райдыдта хæст. Рацыд дунейыл тугкалæн хæст. Æмæ Козаты æфсымæртæ дæр хъæуы фæсивæдимæ иумæ карз тохмæ райстой сæ гæрзтæ. Уæззау уыд сæ тохы фæндаг. Бирæ зынтæ, бирæ хъизæмæрттæ бавзæрстой се ’ппæт дæр, не ’фсад ныгуылæны арæнтæм фæстæмæ куы цыд, уæд. Фæлæ советон зæххæй иунæг метр дæр знаг æнæ туг ныккалгæйæ нæ райста.
Стыр зиантæ цыдис фашисттыл. Фæлæ нæ зиантæ дæр чысыл нæ уыдысты. Алы бон дæр тохы быдырæй Иры зæхмæ кæрæ-дзи фæдыл цыдысты æмæ цыдысты дæсгай сау гæххæттытæ. Козаты æфсымæртæй фыццаг сау гæххæтт ссыд кафаг æмæ зараг Баччейæ. Уый хæцыдис Севастополы. 250 бонæй фылдæр хъахъхъæдтой намысджын горæт советон хæстонтæ. Фашистон инæлар Манштейн та йæ райсынмæ хъавыд дыууæ къуыримæ. Фæлæ знагæн йæ фæнд фæсыкк. Иннæ æфсымæрон адæмтимæ Севастополы карз хæстыты бирæ фесæфт ирон фæсивæдæй. Уыдонимæ хъæбатырæй тох кодта æмæ фæмард Козаты Бачче дæр.
Габрис хæцыд Киевы æмæ фыццаг хатт уым фæцæф. Йæ цæфтæ куы байгас сты, уæд цалдæр боны ссыд сæхимæ æмæ та ногæй – фронтмæ. Дыккаг хатт мæлæтдзаг цæф фæцис Ростовы, сластой йæ Бакуйы æфсæддон госпитæлмæ, æмæ уым амард. Федыр стыр лæгдзинад равдыста Мæздæгыл хæстыты. Уый уыдис танкты ныхмæ хæцæг сæрмагонд ротæйы æфсæддон. Федыр, Арыхъхъы рагъыл хæцгæйæ, басыгъта знаджы æртæ танчы, фæлæ йæхæдæг дæр нæ раирвæзт хæсты цæхæрæй.
Федыры иунæг фырт Гермæн, Баччейы сау гæххæтт куы райстой, афтæ бархийæ ацыд хæцæг æфсадмæ. Гермæн тох кодта Украинæйы быдырты, Белоруссийы тар хъæдты æмæ хъæбатырæй фæмард, Варшавæ исгæйæ. 1942 азы немыцаг тыхгæнджытæ æрбахæццæ сты Ирыстонмæ. Рæстæгмæ бацахстой Рассвет дæр. Фашисттæ цæрджыты хъæуæй расырдтой хъæдрæбын цъыхырымæ. Уым талынг ныккæндты æххормаг æмæ ихæнæй мардысты.
Æхсæвыгæтты-иу бацыдысты хъæумæ кæрдзыны къæбæр кæнæ исты хъарм дзаума рахæссынмæ. Иу изæр Косерхан дæр сфæнд кодта сæ хæдзар бабæрæг кæнын. Цы чысыл муртæ ма уыд сæ уаты къуымы, уыдон рахаста, фæлæ йæ хъæугæрон немыцаг хъахъхъæнджытæ баурæдтой, тыхæй йын истой йæ хъæццулы зæронд, фæлæ йæ ус нæ лæвæрдта.
Уæ ныййарджытæ уæ афтидæй аззайæнт, мах куыд аззадыстæм, афтæ, зæгъгæ сын æй нæ лæвæрдта, æмæ йыл фашисттæ автомат аскъæрдтой. Куы базыдтой, йæ цыппар фырты Сырх Æфсады сты, уæд ын йæ марды алыварс минæтæ бавæрдтой, цæмæй æнæныгæдæй баззайа. Афтæ æвирхъау мард акодтой знæгтæ Козаты цыппар æфсымæры мады. Æмæ ныр Рассветы уæлмæрдты Косерханы цырты фарсмæ Козаты æфсымæрты афтид ингæнтыл æркъул сты сæ сау тырысатæ.
Куыд загътам, афтæ æфсымæртæн баззад бинонтæ. Федыры бинойнаг æмæ Гермæны мад Ольгæйыл æнувыд уыдысты йæ хæстæджытæ, йæ файнустытæ, хъæуы фæсивæд, сæ цæст æм дардтой, бахъуаджы рæстæг ын æххуыс кодтой. Фæлæ Ольгæ йæ сæрыхицау æмæ йæ иунæг хъæбулыл дзыназгæйæ бакуырм, афтæмæй 1967 азы амард. Баччейы бинойнаг Дарикъо йæ сидзæр чызг æмæ лæппуйы нæ ныу-уагъта, схъомыл сæ кодта, адæмы рæнхъмæ рахуыдта Тауырзæт æмæ Савелийы. Габрисæн дæр баззад чызг æмæ лæппу – Ельзæ æмæ Бæби.
Козаты æфсымæртæн сæ иунæг хо Аннæ цæры Алагиры, ис ын чызг æмæ лæппу – Хъазыбег æмæ Ирæ. Нæ рох кæнынц Козаты цыппар æфсымæры Рассветы фæллойгæнæг адæм: уæззау сахат æмæ цины бон дæр сын мысынц сæ рухс нæмттæ, нырæй фæстæмæ та сын зардзысты сæ тохы зарæг.
Гаджиты Георги, Гаджиты Раман
Æрмæг архивæй мыхуыргонд æрцыд газеткæсджыты курдиатмæ гæсгæ
