Нæ фыдæлты уæздандзинад, æгъдау, æфсарм йæ дадзинты кæмæн æхсиды æмæ сæ рухсæй йæ дзыллæйы чи тавы, йæ курдиатæй сын бирæ азты стыр цин чи хæссы, уыцы арфæйаг хистæртæй иу у Цæгат Ирыстоны адæмон артист, ПТРК «Алани»-йы диктор, зарæггæнæг МАМСЫРАТЫ Тасолтан. Уый ацы бонты бæрæг кæны йæ 80 азы юбилей. Æрæджы йемæ фембæлд нæ уацхæссæг, æмæ се ‘хсæн рауад ахæм ныхас:
— Аивадимæ дæ цард цæмæ гæсгæ сбастай?
— Мæ сабийы бонтæй фæстæмæ тынг уарзын аивад. Райгуырдтæн æмæ схъомыл дæн Олгинскæйы хъæуы. Ме ‘взонгæй фæстæмæ лæмбынæг кастæн хъæубæсты адæммæ, куывдты, чындзæхсæвты сæхи куыд дарынц, уымæ, цæмæй сæ исты хорздзинад райсон, æцæг ирон æгъдау дзы фенон. Хъæубæсты исты циндзинад ис, зæгъгæ, уæд уый уыд æнæхъæн театралон равдыст. Нæ хъæуы уыдис, хорз чи зарыд, ахæм хистæртæ, дæлдæр нæ лæууыдысты фæсивæд дæр. Нæ сыхы лæгтæ Дзуццаты Михал, Дзгойты Михал тынг хорз зарыдысты. Æз сæм-иу лæмбынæг хъуыстон. Мæ фыд Сослæнбег дæр дæсны уыд зарынмæ. Скъолайы, хистæр кълæсты ахуыргæнгæйæ, архайдтон зарæггæнджыты къорды. Разамынд та йын лæвæрдта нæхи хъæуккаг Тотраты Тимæ. Уыдонимæ фыццаг азарыдтæн «Фиййауы зарæг». Скъолайы фæстаг аз ахуыр кодтон, афтæмæй нæ районы уыд скъоладзауты æхсæн аивадон конкурс зарынæй, кафынæй, æмдзæвгæтæ аив кæсынæй æмæ музыкалон инструменттæй цæгъдынæй. Ме ‘мкъласонтæй бирæтæ цагътой алыхуызон мызыкалон инструменттæй æмæ уыдон нæ, фæлæ æз уыцы конкурсы архайынмæ мæ ныфс нæ хастон. Ме ‘мгæрттæ мын ныфсытæ æвæрдтой æмæ мæ кæддæруæддæр сразæнгард кодтой конкурсы архайынмæ. Бацæттæ кодтон ирон хъæлдзæг зарæг æмæ йæ æркасты (уый та уыд Беслæны маисон комбинаты клубы) азарыдтæн. Æрæджы дæр та мын æй мæ зæрдыл чидæртæ æрлæууын кодтой, уæд зæгъы, цы дзæбæх азарыдтæ. Фыццаг хатт та Ирон театры федтон Хъайттаты Сергейы пьесæмæ гæсгæ æвæрд спектакль «Таймураз». Скъола каст куы фæдæн, уыцы аз Ирон театры гом кодтой студи æмæ уырдæм æмбырд кодтой фæсивæды. Æз дæр конкурсы архайдтон. Къамисы та бадтысты (æз сæ уæд нæма зыдтон) Тæбæхсæуты Бало, Хъæрджынты Варя, Икъаты Серафин, Хъариаты Тамарæ, Брытъиаты Зариффæ. Райстой мæ студимæ. Мемæ ма дзы ахуыр кодтой Бекъойты Розæ, Галазты Земфирæ æмæ Цъæхилты Земфирæ. Уыдон фæстæдæр сæ ахуыр адарддæр кодтой Мæскуыйы æмæ Петербурджы театралон институтты. Студийы ахуыргæнгæйæ, архайдтон спектакльты адæмон сценæты.
— Тасолтан, куыстай Хуссар Ирыстоны Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон театры. Дæхицæн хорзæй цы райстай, уыцы сфæлдыстадон коллективæй.Цы уаг æмæ æгъдау дзы æрæййæфтай?
— Хуссар Ирыстоны Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон драмон театры кусын райдыдтон 1957 азы фæззæджы. Уырдæм та мæ ахуыдта зындгонд режиссер Хъайырты Валодя. Уый мæ фыццаг хатт сценæйы федта Уырыймæгты Езетханы роман «Царды размæ»-мæ гæсгæ æвæрд спектаклы. Хъазыдтæн дзы пъæлицæйаджы ролы. Кæд уыцы рæстæг Хуссар Ирыстоны мæ царды уавæртæ бынтон бæллиццаг нæ уыдысты, уæддæр уым цы азтæ бакуыстон, уыдон æхсызгонæй æрхъуыды кæнын. Уыцы рæстæг дзы куыстой тынг тыхджын, курдиатджын артисттæ: Гуырдзыстоны адæмон артисттæ Гаглойты Зинæ, Цæбиты Нинæ, Мамиаты Дмитри, Цхуырбаты Барис. Ацы артисттæ уыдысты театры фидыц. Зæгъæм, Саулохты Мухтары пьесæмæ гæсгæ æвæрд спектакль «Гаци»-йы сæйраг ролы хъазыд Цхуырбаты Барис. Æмæ уый Гацийы сурæт куыд сарæзта, уый стыр диссаг у, абарæн ын никæимæ ис. Уæд театры уыд тынг хорз æгъдау. Хистæртæн кæстæртæ аргъ кодтой, кæрæдзи нымадтой, кæрæдзиимæ сын уыд хъæрмуд ахастытæ.
— Дæ фыццаг роль ма хъуыды кæныс?
— Хуссар Ирыстоны театр ног сезоны сæвæрдта Саулохты Мухтары пьесæ «Усгур Гаци», æмæ дзы ахъазыдтæн Дзантемыры ролы. Уый уыди мæ фыццаг стыр фæлварæн къахдзæф театралон аивады. Уыцы спектаклы бирæ уыд хъæлдзæг зарджытæ. Æз дзы иу зарæг кодтон. Йæ музыкæйы автор та уыдис номдзыд ирон композитор Галаты Барис. Спектаклыл кусгæйæ, базонгæ дæн Барисимæ. Дзæбæх, уæздан лæг уыдис, цæстуарзон. Уый фæстæ дæр ма цы рольты ахъазыдтæн, уыдонæй дæр кæцыдæртæ мæ зæрдыл уæлдай æхсызгонæй æрлæууынц. Уырыймæгты Езетханы роман «Царды размæ»-мæ гæсгæ фыст пьесæ «Сæниат»-ы сарæзтон фыййæутты хистæр Атарбеджы фæлгонц. Хетæгкаты Къостайы юбилеймæ сæвæрдтой йæ поэмæ «Фатимæ»-мæ гæсгæ спектакль. Фатимæйы фæлгонц дзы сарæзта Гаглойты Варя, Дзамболаты ролы хъазыд Таугазты Гаврил, Ибрагимы ролы та — æз. Йæ режиссер уыди Хъайырты Валодя. Тынг хорз спектакль рауад. Йæ равдыстытæм-иу адæм гуылф кодтой, билет ссарын дæр æм тынг зын уыд.
— Телеуынынадимæ та дæ цард куыд бабастай?
— 1960 азы æрбаздæхтæн фæстæмæ Цæгат Ирыстонмæ. Иуахæмы мын зындгонд артисткæ Дзаттиаты Цецилья афтæ бакодта, нæ республикæйы тагъд телеуынынад байгом уыдзæн æмæ ды уым хъæудзынæ, зæгъгæ. Уый фæстæ та ма мын Дауыраты Харитон æмæ йæ бинойнаг Зоя дзырдтой, телеуынынадмæ, дам, ссу æмæ конкурсы дæхи бафæлвар. Æз фыццаг нæ разы кодтон, стæй уæд кæддæр-уæддæр ссыдтæн. Уыцы рæстæг уым куыстой, Щукины номыл театралон институт каст чи фæци, уыдон: Томайты Къоста, Торчынты Эммæ, Дзбойты Бабле, Мæхъиты Иринæ, Цæгæраты Глеб. Куы бацыдтæн, уæд мын мæ разы текст авæрдтой, бакæсын дын æй хъæудзæн, зæгъгæ. Æз æй бакастæн. Уыди ма дзы сывæллæттæ дæр, семæ дæр аныхæстæ кодтон. Æмæ мын къамисы уæнгтæ загътой, куыстмæ дæ исæм, зæгъгæ. Студийы ма уыцы рæстæг куыстой Къабойты Жаннæ (музыкалон редактор уыд), Гаппуаты Зирæ. Уырыссаг театры режиссертæ дæр дзы куыста. Диктортæй та дзы куыстой Тедтойты Земфирæ, Наталья Березовская (Харьковæй ссыд йæ мой æмæ сывæллонимæ). Мемæ ма дикторæй кусынмæ æрбацыд Дудиаты Валодя.Телеуынынады бакуыстон дæс азы, уый фæстæ рацыдтæн радиомæ. Радиойы куысты сусæгдзинæдтæ та базыдтон, Хуссар Ирыстоны театры куы куыстон уæд. Цæвиттон, Чъребайы радиомæ мæ фæхуыдтой хабæрттæ кæсынмæ. Микрофонимæ куыд дзурын хъæуы, уый базыдтон уым. Кастæн дзы ирон поэтты æмдзæвгæтæ дæр. Ам, нæхимæ, телеуынынады кусгæйæ мæ-иу Цæгат Ирыстоны радиомæ дæр фæхуыдтой Коммунистон партийы центрон комитеты фыццаг секретарь Никита Хрущевы докладтæ кæсынмæ. Æмæ сæ-иу газетæй кастæн. Мæнæ уырыссагау куыд фæзæгъынц, на одном дыхании, зæгъгæ, афтæ. Мæхицæй не ‘ппæлын, фæлæ-иу рæдигæ дæр нæ фæкодтон. Радиомæ мæ кусынмæ куы раивтой, уæд дзы æрбаййæфтон Цæкулаты Марияйы, Кочынаты Наташæйы, Александр Лаписы. Мæнæй чысыл фæстæдæр æрбацыд Хацырты Заремæ. Цæгат Ирыстоны паддзахадон радиойы кæддæриддæр уыд æмæ ис æнгом, куыстуарзаг коллектив. Кæд ныртæккæ нæ уавæртæ фæивтой, уæддæр кусæм, адæмæн циндзинад, уаз ныхасы фарн хæссæм нæ радиобакастытæй, зарджытæй.
— Дæумæ гæсгæ, дикторы куысты æппæты сæйрагдæр домæн цавæр у?
— Æппæты фыццаг, хъуамæ, диктор дæхи куы хонай, уæд рæсугъд ныхас кæнын зонай. Дæ ныхасыхъæд хъуамæ уа тынг аив, алы мыр дæр тæмæнтæкалгæ куыд уа, афтæ. Уый-иу. Дыккаджы та, цъæхснаг хъæлæсы уаг нæ фидауы эфиры. Хъæуы йын, мæнæ баритон кæмæй фæзæгъынц, ахæм хъæлæс. Хъæлæсы уаг (тембр) рæсугъд куы нæ уа, уæд адæмы дæхимæ не ‘рыхъусын кæндзынæ. Радиомæ та куы хъуса адæймаг, уæд дзы тыхсгæ ма кæна, фæлæ дзы цавæрдæр æхсызгондзинад хъуамæ иса. Текст куы кæсай, уæд ын йæ мидис , йæ хъуыды хъуамæ хорз æмбарай, уый та хъуамæ аив «сфæлгонц кæнай» дæ хъæлæсы уагæй.
— Советон Цæдисы номдзыд диктор Юрий Левитанимæ та куыд базонгæ дæ?
— Уый уыди 1968 азы. Уæд уыдтæн Мæскуыйы, дикторы дæсныйадæй мæ зонындзинæдтæ фылдæргæнæн сæрмагонд курсыты. Иубон нын афтæ зæгъынц, ахуыртæм нæм кæй æрбацæудзæн Юрий Левитан. Бадæм, æнхъæлмæ кæсæм. Уалынмæ нæм æрбахызт бæрзонд, уæнгджынтæ лæг. Йе уæлæ та уыд урс хæдон æмæ сау хæлаф, стæй бæзджын авгимæ кæсæнцæстытæ. Стъолы размæ куы бацыд æмæ куы сдзырдта, «здравствуйте, товарищи», зæгъгæ, уæд цыма зæххы бынæй сдзырдта, афтæ мæм фæкаст. Ахæм сыгъдæг, аив хъæлæс æз никуыма фехъуыстон. Æмæ фæджих дæн. Уымæй размæ та мын дзы дзырдтой, ныллæг, къæсхуыртæ лæг у, зæгъгæ. Æмæ йæ сурæт афтæмæй мæ цæстытыл уад, фæлæ мæ хъуыдыты мæхицæн цы сурæт сныв кодтон, уый æцæг нæ разынд. Афтæмæй немæ фæныхæстæ кодта. Æмбырд куы фæци, уæд æм бацыдтæн, мæхи йын бацамыдтон. Уый мын уæд афтæ, цом, дам, мæ кусæн уатмæ æмæ уым аныхас кæндзыстæм. Бахызтæн йæ фæдыл. Йæхицæй уæлдай ма дзы бадти диктор Галина Коктева. Хæсты заман Юриимæ куыста Ольга Высоцкая. Уый пенсимæ куы ацыд, уæд та йемæ кусын райдыдта Галинæ. Уыимæ дæр мæ базонгæ кодта Юрий Левитан мын мæ фæрстытæн радта бæстон дзуаппытæ. Галинæ Коктева та мын бацамыдта бæрнон адæймæгты, хицауады доклад кæсыны сусæгдзинæдтæ. Махмæ, дам, Мæскуыйы радиойы ис æртæ дикторы, сæ хъæлæсты тембр иухуызон кæмæн у, ахæмтæ. Æмæ уыдон фæкæсынц докладтæ, официалон хъусынгæнинæгтæ. Æцæг, газеттæй нæ, фæлæ гæххæттыл сыгъдæг мыхуыргондæй. Уымæй размæ та ма базонгæ дæн зындгонд диктортæ Ольга Высоцкаяимæ, Виктор Балашовимæ, Игорь Кирилловимæ æмæ Валентина Леонтьеваимæ. Дисы мæ иу бафтыдтой сæ зонындзинæдтæй, стæй, адæмимæ сæхи куыд дардтой, уымæй. Уыдысты фæлмæнзæрдæ, уæздан æмæ цæстуарзон. Виктор Балашовимæ-иу Мæскуыйы уынгты куы фæцæйцыдыстæм, уæд-иу æй се ‘ппæт дæр базыдтой. Æмæ-иу алкæмæн дæр, фæлмæн мидбылхудгæйæ, салам лæвæрдта.
— Тасолтан, ирон адæм дæ зонынц курдиатджын зарæггæнæгæй. Æмæ дын лирикон зарæг та чи бауарзын кодта?
— Ирон лирикон зарæг мын фыццагдæр бауарзын кодта Уæрæсейы Федерацийы сгуыхт артист Баллаты Валодя. Скъолайы ма куы ахуыр кодтон, уæд нæм-иу Олгинскæмæ æрластой уæй кæнынмæ зарджыты пластинкæтæ. Æз уæд фыццаг хатт балхæдтон ахæм пластинкæ. Йæ иу фарсыл Валодяйы зарджытæй уыд «Атарбеджы зарæг», иннæ фарсыл та «Æхсарбеджы зарæг». Афтæмæй лирикон зарджытæ зарынмæ фæрæвдз дæн, бауарзтон сæ.
— Абон Ирыстоны сарæх сты уæлæнгай фыст зарджытæ. Цæмæй сын нæ аивады бынат ма уа, уый тыххæй, дæумæ гæсгæ, цы бакæнын хъæуы?
— Уый зын хъуыддаг у. Фæлæ ногæй саразын хъæуы аивадон совет. Йæ уæнгтæ та хъуамæ уой дæсны музыканттæ, зарæггæнджытæ, поэттæ. Уыцы советы уæнгтæ хъуамæ æвзарой зарджыты тексттæ, сæ мелодитæ æмæ æндæр аивадон уацмыстæ. Æмæ сæ хуыздæртæн фæндаг дæттой эфирмæ, комкоммæ адæммæ. Æндæр уыцы уавæрæн банывыл кæнынæн амал нæй!
— Абон аивады фæндагыл чи лæууы, уыцы фæсивæдæн цы бафæдзæхсис?
— Ирыстоны курдиатджын фæсивæд бирæ ис. Фæлæ дæ адæм бауарзой æмæ дын дæ зарæг кæнæ сценикон архайдмæ сæ цæст æрдарой, сæхимæ йæ арф айсой, уый тыххæй хъæуы хиуыл æнæрынцойæ, æхсæв, бон нæ хатгæйæ, кусын æмæ кусын. Дæ къухы кæд исты хорзæй бафтыд, уымæй хъуамæ дæхицæй ма фæбузныг уай, ма фервæссай, фæлæ иудадзыг дæр дæ курдиаты райрæзтæн агурай ног гæнæнтæ, авналæнтæ æмæ фадæттæ. Уæд дæ курдиатæн бамынæг уæвынæй тæссаг нæ уыдзæн.
— Бузныг, Тасолтан! Газет «Рæстдзинад»-ы редакцийы кусджыты номæй дын зæрдиаг арфæ кæнын дæ 80 азы бæрæгбоны фæдыл. Нæ зæрдæ дын зæгъы фидар æнаниздзинад, ног сфæлдыстадон æнтыстытæ. Иры дзыллæ дæ уарзынц, æмæ сæ арфæйаг хорзæхæй макуы сцух уæд дæ рæсугъд , æнкъараг æмæ фæлмæн зæрдæ!
Ныхас ныффыста ГАСАНТЫ Валери
