Аланты сахар Дзылат (Дзыллӕты уат) ӕмӕ Тӕтӕртуппы минарет

0
642

Арӕх нӕ хистӕртӕй фехъусӕм ахӕм ныхӕстӕ, Ирыстон зӕдбадӕн бынат у, зӕгъгӕ. Ӕмӕ уый ӕцӕгдӕр афтӕ у.

Алы хъӕуӕн дӕр ис йӕхи дзуар, йӕхи кувӕндон. Ноджы ма хицӕн мыггӕгтӕн дӕр ис сӕхи дзуӕрттӕ ӕмӕ кувӕндӕттӕ. Афтӕ чи зӕгъы, ирон адӕм дуртӕ ӕмӕ бӕлӕстӕм кувынц, зӕгъгӕ, уый раст нӕу, уымӕн ӕмӕ бӕлас дӕр ӕмӕ дур дӕр хуымӕтӕджы ӕвзӕрст не ‘рцӕуынц… Арв кӕм ӕрцӕвы, ахӕм бынат адӕмӕн ӕнӕмӕнг свӕййы кувӕн бынат — Хуыцауы бӕрӕггонд бынат.

Ӕхсӕны равзарынц дзуары лӕгтӕ. Дзуары лӕг та вӕййы ахӕм, ӕмӕ, карз нозтмӕ ӕмхиц чи нӕу, йӕ дзыхы ныхас аив кӕмӕн вӕййы, дзыллӕтӕн фӕзминаг, хиуылхӕцгӕ ӕмӕ уӕздан чи вӕййы.

Нысангонд бон кувӕндонмӕ ӕрбамбырд вӕййынц хъӕубӕстӕ, хъӕуӕй рацӕугӕ адӕм сӕ мысайнӕгтӕ ӕмӕ кувинӕгтимӕ. Вӕййы дзы хуынд уазджытӕ сыхаг хъӕутӕй дӕр, Хуыцауы раз ӕвдисӕнтӕ. Дзуары бынмӕ сылгоймаг ӕнӕ сӕрбӕттӕн, ӕнаивӕй нӕ цыдис. Хистӕр кары сылгоймӕгтӕ дзуары бынмӕ хастой сӕхи конд кувинӕгтӕ — ӕртӕ чъирийы ӕмӕ бӕгӕны.

Дзуары бын не ‘мбӕлы хъӕр ныхас, загъд кӕнын ӕмӕ ӕвзӕр дзыхӕй дзурын. Не ‘мбӕлы Хуыцаумӕ карз нозтӕй кувын. Афтӕ куы нӕ уа, ацы уагӕвӕрдтӕ ӕххӕстгонд куы нӕ цӕуой, уӕд, дам, куывдтытӕ Хуыцаумӕ нӕ хӕццӕ кӕнынц.

Нӕ рагфыдӕлтӕ дзуӕрттимӕ ӕмсӕр уыдысты, фынгыл дӕр иумӕ бадтысты. Фӕлӕ  Къостайы загъдау: «Дӕ фыдӕлтӕ рухсаг, дӕхӕдӕг мын бӕзз!» ӕвӕццӕгӕн нӕм дзуӕрттӕ цӕуылдӕр фӕхӕрам сты, ӕмгӕрон нӕм нал цӕуынц… Фестырзӕрдӕ ныл сты… Фӕлӕ сӕм уӕддӕр кувӕм ӕмӕ сӕ курӕм: «Нӕ чысыл Ирыстон сӕ фӕдзӕхст уӕд!»

Нӕ кадджын кувӕндӕттӕн сӕ фылдӕр сты хӕхбӕсты, фӕлӕ дзы быдыры дӕр чысыл нӕй. Бирӕ историон цыртдзӕвӕнтӕ баст сты нӕ рагфыдӕлты цардимӕ. Зӕгъӕм, Реком, Нузалы аргъуан, Дзывгъис ӕмӕ ӕндӕртӕ. Хъыгагӕн, куыд историон археологон хӕзнатӕ, афтӕ сӕм наукон иртасӕн ӕгъдауӕй фаг цӕстдард нӕй.

Ӕрӕджы фембӕлдыстӕм Цӕгат Ирыстоны Национ музейы кусӕг Хъантемыраты Эльбрусимӕ. Эльбрус 1969 азы каст фӕци Цӕгат Ирыстоны паддзахадон педагогон институты историон факультет ӕмӕ уӕдӕй нырмӕ иузӕрдионӕй, удуӕлдайӕ фӕллой кӕны Национ музейы. Ӕнусы ӕмбис йӕ цард нывондӕн хӕссы Ирыстоны историйӕн, йӕ кад, йӕ намысӕн. Бирӕ зӕрдиаг ныхӕстӕ мын фӕкодта. Адӕймаг ӕм хъусынӕй не ‘фсӕды… Цас зоны ӕмӕ цас федта…

Эльбрусмӕ ис тынг бирӕ архивон ӕрмӕджытӕ, къухфыстытӕ. Йӕ зӕрдӕ риссы Ирыстоны фидӕныл. Фӕнды йӕ, цӕмӕй зонӕм нӕ адӕмы истори ӕмӕ йын аккаг аргъ кӕнӕм. Нӕ ныхас уыд нӕ Ирыстоны рагондӕр ӕмӕ кадджындӕр историон цыртдзӕвӕнтӕй иу — Дзылатыл (Дзыллӕты уат), хонынц ма йӕ Тӕтӕртупп дӕр.

Профессор Леонид Семенов 1947 азы фыста:

«…Цӕгат Ирыстоны быдыры историон цыртдзӕвӕнтӕн фаг аргъгонд не ‘рцыд, афтӕмӕй та сӕ археологон нысаниуӕг у егъау. Ахӕм цыртдзӕвӕнтӕм хауы Тӕтӕртуппы минарет, хонынц ма йӕ Дзылат дӕр. Уый лӕууы рагон алайнаг сахары хӕлддзӕгтыл, Терчы галиуварс, Елхоты хъӕумӕ ӕввахс. Ацы бынат ирон адӕммӕ хонынц ӕрджынарӕг».

Алы рӕстӕджыты дзы уыдысты ахуыргӕндтӕ, зындгонд адӕмтӕ, археологтӕ. Кӕддӕр, Цӕгат Кавказы балцы уӕвгӕйӕ, ам ӕрлӕууыд  зындгонд уырыссаг поэт Александр Пушкин дӕр. Уыцы ран ын цы цыртдзӕвӕн сӕвӕрдтой, уый ныр дӕр ма уым ис, фӕлӕ зын ссарӕн у, уымӕн ӕмӕ хӕмпӕл ӕмӕ пыхсы бын фӕци. Минаретӕн дӕр йӕ кой, йӕ хъӕр нал ис.

Эльбрус нын куыд радзырдта, афтӕмӕй минарет сарӕзтой азербайджайнаг архитектортӕ ӕмӕ аразджытӕ. Сӕ хъуыдымӕ гӕсгӕ, арӕзт ӕрцыд чысыл къулгондӕй, цӕмӕй зӕххӕнкъуысты рӕстӕг мӕзджытыл ма ныккӕла ӕмӕ кувӕг адӕм ма бабын уой, фӕлӕ иуварс акӕла. Советон дуджы рӕстӕг цавӕрдӕр «зондджын» адӕмы бафӕндыд минарет сраст кӕнын, ныкъкъул ис, зӕгъгӕ. Йӕ бындуры бын ын ӕфсӕйнӕгтӕ батъыстой ӕмӕ йӕ куыддӕр йӕ бынатӕй фезмӕлын кодтой, афтӕ минарет фӕфӕлдӕхт ӕмӕ ныппырх… Уыцы кӕлддзӕгты бынат ныр тар къох фестад. Ничиуал ӕм зилы, никӕйуал хъӕуы. Йӕ дуртӕ йын фӕхастой, ӕмӕ  сыгъдӕг кувӕн бынаты ныр чидӕр фосдарӕн сарӕзта. Хуыцау ахӕм тӕригъӕд нӕ бары… Суанг ма Кӕсӕгӕй дӕр адӕм ӕрбацыдысты ӕмӕ агуырдтой ацы сыгъдӕг кувӕн бынат. Уыйбӕрц тыхджын ӕмӕ кадджын  уыд, ӕмӕ дзы дыууӕ туджджыны кӕрӕдзимӕ не ‘внӕлдтой, кӕнӕ та-иу ацы ран бафидыдтой. Ам фӕрсӕй-фӕрстӕм арӕзт уыдысты чырыстон аргъуантӕ, пысылмон мӕзджыттӕ ӕмӕ ирон кувӕндӕттӕ. Уӕд рагон алайнаг сахары цӕрджытӕ тох нӕ кодтой, кӕцы дин хуыздӕр у, зӕгъгӕ. Ӕнӕдзургӕйӕ алчидӕр йӕхи дины хъуыддаг кодта. Уый абон махӕн, сӕ байзӕддӕгтӕн дӕр у хъуыдыйаг.

Сӕвзӕрд нӕм тынг бирӕ фарстытӕ… Цӕуылнӕ аргъ кӕнӕм абон  нӕ культурон ӕмӕ историон цыртдзӕвӕнтӕн? Иу алайнаг сахары ном нын нӕ сыхӕгтӕ байстой, кӕд уыцы ран нӕ уыдис, уӕддӕр. Цалынмӕ нын Дзылат дӕр нӕ байстой, уӕдмӕ йӕ бахъахъхъӕнын хъӕуы. Куыд гӕнӕн ис уый, ӕмӕ кувӕндоны бынаты фосдарӕн арӕзт ӕрцӕуа? Кӕдӕм кӕсы Цыртдзӕвӕнтӕ хъахъхъӕнӕг комитет?

Цӕгат Ирыстоны куыст цӕуы туризм райрӕзын кӕныныл. Уый у тынг хорз хъуыддаг. Фӕзындзӕн ног ӕфтиӕгтӕ республикӕйы бюджетмӕ. Фӕлӕ  цы равдисдзыстӕм нӕ уазджытӕн? Историкты ӕмӕ археологты бакусын хъӕуы ацы бынатыл. Дзылаты мӕсыг ногӕй рацаразын хъӕуы. Нӕ фыдӕлты кад  хъуамӕ бахъахъхъӕнӕм!

Гӕбуаты Галинӕ

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here