Фӕсарӕнты цы ирӕттӕ цӕры, уыдоны хъысмӕт Ирыстоны цӕрджыты цымыдис кодта кӕддӕриддӕр. Нӕ бӕстӕйы дуг ӕмӕ ӕхсӕнадон уавӕр куыд ивта, афтӕ политикон кӕнӕ царды социалон уавӕрты аххосӕй, ирӕттӕй бирӕтӕ ӕрцардысты фӕсарӕнты. Сӕ алыгъды аххосӕгтӕ цы уыдысты ӕмӕ алы дугты сӕ социалон, культурон, ахуырадон рӕзт цы уавӕры уыд, уыцы фарстытӕ бирӕ ирон ахуыргӕндтӕ иртӕстой ӕмӕ иртасынц.
Ацы темӕ, куыд зонады фарста, афтӕ цымыдис кӕй кӕны, абоны ахуыргӕндтӕй, уыдонӕй иу у Цӕгат Ирыстоны Абайты Васойы номыл гуманитарон ӕмӕ социалон иртасӕнты институты хайады сӕргълӕууӕг, историон наукӕты доктор Мӕрзойты Исламбег. Фӕсарӕнты цӕрӕг ирон адӕмы царды тыххӕй йын бантыст ӕртӕ чиныджы рауадзын: «Ирӕтты эмиграци Цӕгат Америчы бӕстӕтӕм», «Ирӕттӕ Америк ӕмӕ Канадӕйы», «Ирӕтты эмиграци Цӕгат Америчы бӕстӕтӕм ӕмӕ Австралимӕ». ӕртӕ чиныджы дӕр Исламбег ныффыста ӕмавтор Тугъанты Махарбеджы номыл аивадон музейы библиотекӕйы сӕргълӕууӕг Малхъарты Нателлӕимӕ. Сӕ алкӕцыдӕр у цымыдисаг. Райдайынц бӕлвырд разныхасӕй. Уыдоны автортӕ аналитикон хуызы аргъ кӕнынц, фӕсарӕнтӕм цы ирӕттӕ афтыд, уыдоны социалон цардӕн Ирыстоны ӕмӕ фӕсарӕнты, сӕ зондахаст ӕмӕ миддуне нӕ бӕстӕйы ӕхсӕнады политикон ивддзинӕдтимӕ куыд аивта, фӕсарӕнты сӕ цард куыд ӕрвыстой, цавӕр кустытыл хӕст уыдысты, фӕстӕмӕ сӕ Ирыстонмӕ чи кӕд ссыд, дарддӕр сӕ цард куыд арӕзтой, ӕппӕт уыцы хъуыддӕгтӕн.
Мӕрзойты Исламбег эмиграцийы фарстайыл кӕд ӕртӕ чиныджы ныффыста, уӕддӕр хорз ӕмбары, ацы темӕмӕ нырма бирӕ сусӕг цымыдисаг факттӕ сбӕлвырдгӕнӕн кӕй ис, уый. ӕмӕ уыцы хуызы йӕ дарддӕры иртасӕн куыст ӕнтыстджын кӕй у, уымӕн хорз ӕвдисӕн, ӕрӕджы та рухс кӕй федта йӕ ног чиныг «Ирон эмиграцийы хъысмӕттӕ (АИШ)». Ам ӕрмӕг цы ирӕтты тыххӕй лӕвӕрд цӕуы, уыдонӕн сӕ фылдӕр фӕсарӕнтӕм афтыдысты революцийы размӕ. Ис дзы ахӕмтӕ, Германы чи цард, ӕмӕ ивгъуыд ӕнусты 40-ӕм азты сӕ цӕрӕн бынат АИШ-мӕ чи аивта. Фӕсарӕнты цӕргӕйӕ ирон адӕмӕй бирӕтӕ сӕ мыггӕгтӕ аивтой, фӕлӕ сӕхи иронау хуыдтой Туган кӕнӕ Ассетин.
Исламбег ӕмӕ чиныджы ӕмавтор, хӕдбар иртасӕг Плиты Маринӕ, нӕ размӕ рахастой канд Америчы цӕрӕг ирон адӕмы царды, ӕмӕ уым сӕ архайды бӕрӕггӕнӕнтӕ нӕ, фӕлӕ сӕ хуызистытӕ, кӕм ныгӕд сты, уыцы уӕлмӕрдты сӕ цыртдзӕвӕнты къамтӕ дӕр. Чиныджы ис бакӕсӕн Гъуцъунатӕй, Бесолтӕй, Цакъотӕй, Дамбегатӕй, Хъӕрджынтӕй, Тауаситӕй, Хъыбызтӕй, ӕлдаттатӕй, ӕрсӕгтӕй, Икъатӕй, Темыратӕй, Хъантетӕй, Хъуппетӕй, Баликъотӕй, Тегкатӕй, ӕчетӕй, Цӕголтӕй, Хабӕтӕй, Дауиатӕй, Торчынтӕй, Фидаратӕй, Цӕгӕратӕй Ирыстонӕй чи фӕхауӕггаг, уыдоны тыххӕй ӕрмӕджытӕ.
Адӕймаджы хъысмӕт алы хуызы рауайы. Афтӕ Америкмӕ чи афтыд, уыдонӕй уыд рухстауӕн куыст чи кодта фӕсарӕнты, ахӕм ирӕттӕ дӕр. Зӕгъӕм, штат Канзасы цард Кӕрдзыныхъӕуӕй рацӕуӕг Салаты Тамерлан. Фыццаг цард Германы, уырдыгӕй 1949 азы алыгъд Америкмӕ. Уыд инженер, куыста, хӕцӕнгарз кӕм арӕзтой, уыцы заводтӕй иуы. Уымӕй размӕ Нью-Йорчы каст фӕци политехникон институт. Цалдӕр ӕвзаджы кӕй зыдта, уымӕ гӕсгӕ йын Канзасы университеты радтой бар, цӕмӕй студенттӕн амона уырыссаг ӕмӕ ноджы ӕндӕр ӕвзӕгтӕ. 1968 азы бахъахъхъӕдта славяйнаг ӕвзӕгты ӕмӕ литературӕйы магистры ном. ӕмӕ суанг 1992 азмӕ, уӕлдӕр амынд университеты кодта рухстауӕн куыст. Уыд цалдӕр зонадон ассоциацийы уӕнг. Амард 2012 азы. Баззад ын бинойнаг Кэролайн, чызджытӕ: Мӕдинӕ ӕмӕ Тамарӕ, цоты цот. Тамерлан ныгӕд у америкаг горӕт Лоренсы уӕлмӕрдтӕй иуы.
Тӕкъоты Георги та уыд инженер-аразӕг. Уымӕй уӕлдай кодта сфӕлдыстадон куыст, фыста ӕмдзӕвгӕтӕ. Америкмӕ афтыд 1950 азы. Горӕт Бруклины сарӕзта хӕдзар. Йӕ бинойнаг Заретӕ уыд хуыйӕг. Сӕ хистӕр фырт Георги у тӕхӕг. Службӕ кодта АИШ уӕлдӕфон ӕфсады. Ис ын бинонтӕ ӕмӕ цоты цот. Иннӕ фырт Виктор у конструктор. Ис ын бинонтӕ ӕмӕ цоты цот. Тӕкъоты Георги йӕхӕдӕг цардӕй ахицӕн 1984 азы. Ныгӕд у горӕт Джексоны (штат Нью-Джерси).
Бтемыраты Бимболат та уыд профессионалон журналист, фыссӕг, публицист. Йӕ уацмысты бын иу бафыста фӕсномыг «Хохаг». Райгуырд Дӕргъӕвсы, ӕндӕр бӕрӕггӕнӕнтӕм гӕсгӕ та Дзӕуджыхъӕуы. Профессионалон ахуырад райсыны фӕстӕ куыста Цӕгат Ирыстоны паддзахадон куыстуӕттӕй иуы. 1934 азы афтыд йӕ бинонтимӕ Иранмӕ. Фӕстӕдӕр та, 1954 азы, ӕрцард АИШ-ы. Йӕ бинойнаг уыд Дзуццаты чызг Фатимӕ (Клавдия), сӕ фырт Таймураз. Бимболат амард 1963 азы. Ныгӕд ӕрцыд Нью-Йорчы горӕт Нануэты уырыссаг чырыстон уӕлмӕрды.
Биографион бӕрӕггӕнӕнтӕй ӕмӕ къамтӕй уӕлдай ма чиныджы лӕвӕрд цӕуы, ирӕттӕй Америчы чи цард, фӕлӕ йӕ царды ӕмӕ куысты тыххӕй автортӕн сӕ къухы бӕлвырд хабӕрттӕ базонын кӕй тыххӕй нӕ бафтыд, уыдоны номхыгъд.
Чиныг «Ирон эмиграцийы хъысмӕттӕ (АИШ)» ӕхсызгонӕй бакӕсдзысты, канд историктӕ ӕмӕ иннӕ зонадон кусджытӕ нӕ, фӕлӕ Ирыстоны ӕппӕт цӕрджытӕ дӕр. Уымӕн ӕмӕ дзы алчидӕр ссардзӕн, йе ‘мтуг, йӕ къабӕзтӕй, ӕрвадӕлтӕй алы рӕстӕджыты фӕсарӕнтӕм чи афтыд, уыцы адӕймӕгты тыххӕй цымыдисаг ӕрмӕг.
Гасанты Валери














