Уæрæсейаг Адæмты ‘взæгты паддзахадон политикæ царды рауадзыны советы æмбырды Президент Владимир Путин бахаста уырыссаг æмæ уæрæсейаг адæмты ‘взæгты докладæн паддзахадон статус раттыны тыххæй фæндон. Бафиппайдта, уымæн кæй ис стыр нысаниуæг æмæ йæ æрвылаз дæр кæй хъæудзæн дæттын, нæ паддзахады фыццаг хатт кæй фæзынд стратегион пълангæнæг гæххæтт, кæцыйы бæрæг сты сæйрагдæр нысантæ æмæ уырыссаг, стæй Уæрæсейы республикæты, иннæ рæтты цæрæг адæмты æвзæгтæ бахъахъхъæнынæн, сæ рæзтæн æххуыс.
Мадæлон æвзаг бахъахъхъæнын, æмæ йæ рæзтыл цæуы архайд нæ паддзахады регионты дзыллон информацийы фæрæзты фæрцы. Уыдонимæ сты национ æвзæгтыл цæуæг мыхуыры фæрæзтæ – газеттæ æмæ журналтæ. Алы регионы дæр ис сæхи авналæнтæ æмæ гæнæнтæ, кæд, æмткæй райсгæйæ, паддзахадон политикæ се ‘гасæн дæр иу у, уæддæр. Цæгат Кавказы медиофорумы архайгæйæ, нæ уацхæссæг ныхас кодта, Хъæрæсе-Черкесы мадæлон æвзагыл цы дыууæ паддзахадон газеты цæуы, уыдоны сæйраг редактортæ Салима Коркмазова æмæ Алтынай Аутоваимæ. Цы уавæрты кусынц хъæрæсейаг «Къарачай» æмæ ногъайаг «Ногай Давысы»-йы газеттæ, уыимæ уæ бæстондæр базонгæ кæндзыс-тæм нæ газеты радон номыры.
– Газет «Къарачай»-ы тираж у цыппар мин экземпляры, цæуы къуыри дыууæ хатты. Хъæрæсейæгты нымæц хынцгæйæ (250 мин адæймаджы), уый, иуæй, чысыл у, иннæмæй та, уавæр хынцгæйæ, нæй зæгъæн, æмæ бынтон гыццыл у. Нæ рæстæджы адæммæ информаци фылдæр электронон хуызы хæццæ кæны, уыцы быцæуархайды ныхмæ лæууын зын у. Куы мæ бафæрсынц, куыд нæ дæлдон кæнут, уæд сын бамбарын кæнын, нæ газет цæмæй фыццагау адæмæн уарзон уа, уый тыххæй кæй цæуы электронон хуызы дæр, уæрæх кæй пайда кæнæм социалон хызтæй, алы ран дæр стæм. Газетæн ис йæхи уæлæфтуан, фадат дзы ис видео æрмæджытæ æмæ къамтæ фылдæр равæрынæн, – зæгъы газеты сæйраг редактор.
Хъæрæсе-Черкесы республикæйы бирæ адæмыхæттытæ дзы цæры. Уымæ гæсгæ национ хæдхуыздзинад æмæ хиæмбарынад бахъахъхъæнын зындæр у. Радио, телеуынынад æмæ газеты фæрстыл хъæрæсейаг æвзагыл лæвæрд цæуынц æрмæджытæ, спектакльтæ æвæрынц национ драмон театры сценæйы, сæ мадæлон æвзаг ахуыр кæнынц республикæйы скъолаты. Фæлæ газетæн специалисттæ цæттæ кæныны хъуыддаджы æмбæлынц зындзинæдтимæ, фыццаджыдæр, этножурналистикæйы мадæлон æвзагыл кæй нæ цæттæ кæнынц, уыцы хъуыддаг. Куы фенын, зæгъы, хъæрæсейаг æвзагыл хорз чи дзуры, ахæм æрыгон адæймæгты, уæд сæ ‘рбахонын, семæ фæныхас кæнын. Хъæрæсейы Умар Алиевы номыл паддзахадон университеты ис журналистикæйы, стæй филологийы факультеттæ, уадзынц кадртæ, фæлæ хæрз чысыл, фылдæр уырыссаг æвзагыл. Стæй газеты кусынмæ дæр нæ тырнынц, телеуынынад æмæ радиойы кусын сæм хуыздæр кæсы.
– Хъæрæсейагау хорз чи дзуры, уыдонимæ ныхасгæнгæйæ сæ алырдæм дæр бафæлварын, цæмæй бамбарон, цас арф зонындзинæдтæ сæм ис. Уыцы иу рæстæг архайын, цæмæй сæ ма фæтæрсын кæнон, се ‘ргом сын аздахон æмæ сын бауарзын кæнон газеты куыст. Нæ бафæразынц фыццаг фæлварæнæн, уымæ гæсгæ нæм кадртæ кадавар сты, – катай кæны Салима Хасаны чызг.
Фæлæ йæ ныфс нæ сæтты, æмцег кæны университетимæ, фембæлдтытæ аразы газеткæсджытæ æмæ хистæркъласонтимæ. Ууыл нæ ныллæууыд, газеты аразы алыхуызон конкурстæ, уыдонимæ – литературонтæ дæр, чи аивдæр бакæсдзæн уацмыс. Уыцы хуызы бæрæг кæны, конкурсы архайæг цас хорз дзуры хъæрæсейаг æвзагыл. Кæд сыгъдæг фæдзуры æмæ ‘мбары, цы кæсы, уый, уæд æй дарддæр фæлтæры фыссынæй. Поэзи æмæ прозæ, ныффыссынц миниатюрæтæ, скъоладзаутæ – сочиненитæ. Йæ бæрны бакодта дыууæ скъоладзауы, архайы, цæмæй бауарзой журналистикæ. Кæд мын рауайа, зæгъы, уыдонæй журналисттæ бацæттæ кæнын, уæд амондджын уыдзынæны хъуыдыимæ æххæст кæны йæ сæйраг хæстæ. Фæлæ йæм уый æгъгъæд нæ кæсы, архайы уыцы куыстыл æрыгæтты бафтауын. Кусынмæ райста чызг æмæ лæппуйы, æмæ сæ хистæрты фарсмæ уыдон фæлтæрынц сæхи. Салимайы бæллиц у, цæмæй сæ йæхæдæг ма агура, фæлæ конкурсы хуыздæртæй уа йæ бон равзарын.
Хъæрæсе-Черкесы ногъайæгтæ цæры фынддæс мин адæймаджы, алы дæсæм дæр исы мадæлон æвзагыл газет. «Ногай Давысы» цæуы къуыри дыууæ хатты, йæ тираж – мин æмæ ‘рдæг экземпляры. Дыууын фондз азы йæ сæргъы лæууы Алтынай Аутова, посты куысты аххосæй йæ тираж, раздæр азтимæ абаргæйæ, зынгæ фæцудыдта. Уый хынцгæйæ, йæ сæйраг редактор бахаста газет редакцион хуызы рафыссыны фæндон. Курдиатимæ бацыд уæды мыхуыры министр Евгений Кратовмæ, уый дæр йæ фæндоныл сразы.
– Фыццагдæр, нæ газетмæ ‘рцыд уыцы хъуыды, цæй мидæг ис, уый уын бамбарын кæндзынæн: ногъайæгтæ гуппарæй кæм цæрынц, ахæм хъæутæ нæ республикæйы ис фондз. Хæдтулгæйыл сæм газеты ног номыр аласы редакцийы шофыр, байуары сæ администрацитæ, куыстуæттæ, скъолатæ æмæ медпункттыл. Уырдыгæй сæ газеткæсджытæ сæхæдæг райсынц æмæ кæсынц. Зынаргъ нын лæууы уыцы хъуыддаг, æмæ ныр газеты дыууæ номыры ласы алы къуырисæры. Афтæмæй, фæстаг цалдæр азы тиражы 1/3 хай уарынц посты кусджытæ, иннæ – нæхæдæг, – сæ куысты тыххæй нын радзырдта газеты сæйраг редактор.
Катайгæнгæ дзырдта, се ’взаг кæй сæфы, æрыгæттæ йæ кæй нал зонынц, уæлдайдæр – литературон æвзаг. Кусджытæ цæттæ кæнын сæхимæ хауы, зилынц, агурынц скъолаты, конкурсты рæстæг равзарынц кандидаттæ, арвитынц сæ ахуыр кæнынмæ, уый фæстæ сæ кусынмæ райсынц.
– Ахуырмæ арвыстам Бетъырбухмæ чызджы, горæт йæ зæрдæмæ тынг фæцыд, æмæ, дам, ам кусгæйæ баззайдзынæн. Мызд фæфылдæр кæнын хъæуы, цæмæй разæнгард кæной, æмæ газетмæ кусынмæ райа сæ зæрдæ. Гонорарæй зæрдæлхæнæн кæнæм, хуыздæр æрмæгæн дыууæ хатты фылдæр фидæм. Фæсивæд хъуамæ цырд уой куысты, уæрæх пайда кæнæм интернеты хызтæй, кæнæм подкастытæ. Æз дæр Салимайау телеуынынады куыстон. Подкаст исгæйæ уыцы иу рæстæг нæ кусджытæ комкоммæ рацæуынц интернеты тыгъдады, уымæй газеты архайд кæны цымыдисдæр, куыд нæ кусджытæн, афтæ газеткæсджытæн дæр. Газетæн ис æххуысгæнджытæ, республикæйы адæмон æмбырды депутат Владимир Умалатов нын балæвар кодта видеокамерæ, рæхджы нæ сифтонг кæндзыс-ты микрофонтæй дæр. Архайæм, цæмæй газеты социалон хызæгтæ рæзой, уымæн æмæ нæ фидæн баст у цифровизациимæ, – зæгъы Алтынай.
Мадæлон æвзаг нæй рох кæнæн, ууыл архайынц Хъæрæсе-Черкесы дыууæ паддзахадон газеты коллективтæ. Æмткæй райсгæйæ, Уæрæсейы национ æвзагыл чи цæуы мыхуыры, уыцы газеттæ.
ХУЫБИАТЫ Ларисæ,
авторы ист къамтæ
