Фæллойгæнæг адæймаг цыфæнды зын царды дæр фæрæз ары. Цардæн фæрæз ардтой нæ фыдæлтæ дæр, синтой Тимур-Тамерланы азарæй хохы цъассыты куы æрæнцадысты, уæдæй фæстæмæ. Сæ сæйрагдæр куыст ссис фосдарын. Уымæн æмæ, уæлвæз хох быдырты, рæгътыл æмæ хæхты фæхстыл цы сойджын кæрдæг зайы, уый сæ уымæ разæнгард кодта. Хуымгæндæй хъуаг æййæфтой, æмæ хорæн та табу кодтой, куыдзæн къæбæр аппарын дæр сæ зæрдæ нæ куымдта, хойрагæн «тæригъæд» кодтой.
Фосы куыст ирон адæмы хæхбæсты æфсæста хорæй, уæлæйы дзаумайæ, къахыдарæсæй æмæ хуыссæнгарзæй дæр. Хуыцау æмæ йе сконд зæдтæ æмæ дауджыты номыл дзы кодта нывондæгтæ, кодта дзы чындзæхсæвтæ æмæ куывдтæ. Стурвос ын лæвæрдта урсаг: царв, цыхт, æхсыр, сæ цармæй рæхсадта къахыдарæс, хайуантæн ифтын-дзæн дзаумæттæ. Лыстæг фосы дæр дыгъта, фæлæ сæ фылдæр пайда уыд фыдызгъæл æмæ къуымбил. Фос æлвыдтой афæдз дыууæ хатты: уалдзæг æмæ фæззæг, сæгъты иу хатт — уалдзæ-джы: æлвынгæ æмæ фасгæ дæр. Уалдзæджы æлвыд къуымбил хонынц фист, у хъæбæр, дæрзæг, зын æлвисæн, хъæццултæ æмæ гобæтты йæ куы бавæрай, уæд сæ цъæрттæй æддæмæ быры, æмæ дзы ахæмтæ стæм хатт хуыдтой. Хорз у уæйлаг æмæ быны нымæттæн, æмæ дзы æууæрстой, уæфтой дзытынтæ, быдтой цъындатæ, хæдæттæ. Фæззæджы æлвыд къуымбил хуыйны фæсм, у фæлмæн æмæ хорз у хъæццултæ, гобæттæ рæтауынæн, куырæтты, хæлæфты æмæ хæдæтты тынæн; цъындатæ, хъарм хæдæттæ, гуыртæ, æрмкъухтæ æмæ æндæр дзаумæттæ бийынæн. Бирæ кæмæ уыд, уыдон дзы æууæрстой уæйлаг нымæттæ дæр. Фысвос та минтæ кæмæ уыд, ахæм бинонтæ дæр уыд. Æмбисондæн Мины куывд куы баззад — йæ лыстæг фос-иу мины бæрц кæмæн систы, уый-иу æнæмæнг Мины куывд скодта, æмæ-иу йæ хъæздыджы кой дæрдтыл айхъуыст.
Уæргъуын у уæрыччы хъуын, фыццаг хатт дзы кæй сæлвынынц, уыцы хъуын, æмæ у æппæтæй дæр фæлмæндæр, æнцон архайæн: æнцон æлвисæн, бийæн; буарæн — æхцон. Йæ тынæй фырбуцæн хуыдтой куырæттæ, чысыл сабитæн, чындздзон чызджытæн, стæй лæварæн быдтой цъындатæ æмæ æндæр уæлæйы дарæс. Хорз уыд нымæтхудтæ æууæрдынæн. Тинтычъи у сæгъы мидæггаг хъуын. Тинтычъи чи дæтты, ахæм сæгъы мыггагæй-иу кæмæ уыд, уыдон сæ-иу уалдзæджы, цалынмæ сыл уарын не’рцыд, уæдмæ сæгъфасæн сæрвасæнæй ныффастой (ныр дæр кæнынц афтæ). Уыцы хуызы сæгъæй фæхицæн кæнынц, зымæг ын уазал цæмæй ма уа, уый тыххæй йыл цы лыстæг мидхъуын æрзайы, æмæ уалдзæг калын кæй райдайы, уый. Хъистæй йæ асыгъдæг кæнынц, балвисынц æй æмæ дзы-иу раздæр тын уафтой басылыхъхъытæн, быдтой дзы гарузтæ, хъарм егъау кæлмæрзæнтæ. Сæгъæн йæ хъисхъуынæй та нæлгоймæгтæ быдтой сæхъис бæндæнтæ. Уыдон уыдысты тынг фидар. Уый тыххæй-иу уалдзæджы се ‘ппæт сæгъты дæр сæлвыдтой, æмæ æмбисондæн баззад, сæгъ æлвыдæй фидауы, зæгъгæ. Ныр басылыхъхъ ничиуал дары, уæдæ сæхъис бæндæнтæ дæр никæйуал хъæуынц, фæлæ ма тинтычъийæ бийынц гарузтæ, хъарм кæлмæрзæнтæ, æрмкъухтæ, сылгоймаджы, сывæллоны худтæ, цъындатæ. Къуымбил стыр ахъаз уыд хæххон зынвадат цард фæрогдæр, фæфæрæзджындæр кæнынæн. Æмæ уыцы æххуыс цыд сылгоймаджы къухтæй. Къуымбилы куыст æппæтæй дæр æнцад ирон сылгоймаджы уæхсчытыл, æмæ дзы уый дæр æвæрдта йæ уды цæхæр, йæ зæрдæйы æнкъарæнтæ, йæ зонды бæллын.
Йæ уыцы рæсугъд æууæлтæ йын ноджы ирддæрæй разындысты уæлæдарæс нывæфтыдтæй рæсугъд æмæ аив кæныны. Уый тыххæй-иу рагацау æрцæттæ кодтой алыхуызон æндæхтæ цыллæйæ, тинтычъийæ, бæмбæгæй, æмæ, кæй зæгъын æй хъæуы, тæбын, зæрин, æвзин æндæхтæ, бæхс-ныджытæ, синæгтæ, алыхуызон алдымбыдтæ, хъуымбылæгтæ, боцкъотæ, коцоратæ. Чызг фæсивæд-иу стырæй-чысылæй, ног чындзытæ æлвыстой, фыхтой, ахуырстой, фæлмæн кодтой, быдтой, рæхсадтой нывæфтыдтытæ æмæ аивгæнæнтæ дзаумæттыл, уæлæдарæсыл бафтауыны размæ. Сæ хуыздæр ахуыргæнджытæ уыдысты карджын устытæ. Афтæмæй хистæрты аивадон фæлтæрддзинад цыд иу фæлтæрæй иннæмæ.Сылгоймæгтæ алыхуызон нывæфтыдтытæй аив кодтой сæ худтæ, разгæмттæ, къабатæ, кæлмæрзæнтæ, сæрбæттæнтæ, суанг сæ хæцъил дзабыртæ, басмахътæ æмæ ма хъазæн чындзы уæлæдарæс дæр.
Уæлдай бæрнондæрæй кастыс-ты нæлгоймаджы райстбавæрды уæлæдарæсы аивдзинадмæ. Уæлдай хахх, уæлдай фæзилæн дзы куыд нæ уыдаид, йæхæдæг æдзухдæр хъуыддагхуыз куыд у, афтæмæй йæ хъуамæ æвдиса йæ уæлæдарæс дæр. Æнæуæлдай митæй, æрдзон æмæ цардуагонæй.Алыхуызон нывæфтыдтытæй сын аив кодтой сæ худтæ, хæдæттæ, басылыхъхъытæ, куырæттæ, къахыдарæс: зæнгæйттæ, хæдбынтæ æмæ дзабыртæ. Ногдзинадæй-иу исты куы æрхъуыды кодтой, уæд æй, фыццаджыдæр, фæлвæрдтой сæхи, стæй та æрыгон нæлгоймаг фæсивæды дарæсыл. Адæм-иу æй куы айстой, сæ зæрдæмæ-иу куы фæцыд, уæд дзы буц кодтой хистæрты дæр.
Сылгоймаджы уæлæдарæсы аивдзинадæн пайда кодтой зæрин æмæ æвзин æндæхтæй (сыгъзæрин æмæ æвзист æндæхтæй). Ахæм æндæхтæй хуыд хуынд цызæ хуыд. Уымæй уæлдай ма, нывæфтыдтытыл хуыдтой æрттиваг зынаргъ дуртæ, фæрдгуытæ, хæрдоджытæ, пæратæ (аппликаци). Нæлгоймаг æмæ сылгоймаджы уæлæдарæсыл, дзаумæттыл алыхуызон нывтæ æфтыдтой алыхуызон фæрæзтæй. Андиаты Регинæ æмæ Барис сæ чиныг «Осетинский орнамент»-ы амонынц афтæ: рæхысхуыд, цæгхуыд, уæлæфтаухуыд, хæрдгæуафгæбыд, хъуымбылхуыд, кæнæ æгънæгхуыд, быднывæфтыд, хæрдгæхуыд æмæ хæрдгæнывæфтыд. Алдымбыдтæ быдтой рагацау цалдæргай æндæхтæй. Уыдысты-иу ахæмтæ: синагбыд, каубыд, тъæпæнбыд, тымбылбыд, зæринбыд, æвзинбыд. Быдтой сæ фæсмын, тинтычъи, зæлдаг, зæрин, æвзин æмæ æндæр æндæхтæй. Бийæгæн йе ‘ххуысгæнæг хуындис къуырцгæнæг. Алыхуызон алдынбыдтæ бийынмæ-иу арæхстысты суанг рæзгæ нæлгоймаг фæлтæрæй иуæй-иутæ. Ирон нывæфтыд, уæлдайдæр та уæлæдарæсыл нæ ферох, рæзгæ фæлтæрæн æй абон дæр ма сæрмагонд къордты амонынц, йæ фыдæлты хорз фæлтæрддзинадыл иузæрдион чи у, сæ фарн сын дæлæмæ чи нæ уадзы, ахæм фæзминаг хистæртæ.
Цгъойты Хазби
«Æлутоны»-ы фарсæй
