Уыд Республикæ Цæгат Ирыстон-Аланийы Парламенты Советы радон æмбырд. Ацы хатт – Æрæфы районы. Амыдта йæ Парламенты Сæрдар ТУСКЪАТЫ Таймураз.
Депутаттæ æрныхас кодтой районы социалон-экономикон уавæрыл, ивгъуыд азы бæрæггæнæнтыл, районмæ фароны балцы фæдыл хаст депутатты уынаффæтæ куыд æххæстгонд æрцыдысты, уымæ æмæ сæ ацы азы нысантыл.
Æмбырд гом кæнгæйæ, Тускъаты Таймураз бафиппайдта Парламенты æмæ бынæттон хиуынаффæйады администрацийы æнгомæй кæй кусынц. «Районы æмæ республикæйы райрæзты программæтæ аразгæйæ нæ размæ лæууы иумæйаг хæс – бынæттон цæрджыты фæндæттæ æмæ сæ лыггæнинаг фарстатæм æргом здахын æмæ хъуыддагыл дзуапдæттæг специалистты хъуыды нымайын», – загъта Тускъаты Таймураз.
Æмбырды сæйраг фарстайы фæдыл раныхас кодта Æрæфы районы муниципалон зылды сæргълæууæг Хамыхъоты Роберт. Куыд загъта, афтæмæй район стыр æххуыс кæны сæрмагонд æфсæддон операцийы архайджытæн æмæ сæ бинонтæн. Социалон æххуысы мадзæлттæ сты алыхуызон, сæ иу у ахæм – хæстонтæ, сæрмагонд æфсæддон операцийы цалынмæ архайынц, уæдмæ хаццоны фиддонтæй сты уæгъд.
Ивгъуыд азы районы бюджеты бæрæггæнæнтæ сты ахæм: æфтиæгтæ – 743 милуан сомы, хæрдзтæ – 746 милуан сомы. Хъалонтæ æмæ æнæхъалонты æфтиæгтæ уыдысты 190 милуан сомы, уымæй размæйы азимæ абаргæйæ, 20 милуан сомæй фылдæр. Республикон бюджетæй районæн фарон дихгонд æрцыд 553 милуан сомы.
Ацы азы аст мæймæ уал бюджеты æфтиæгтæ рауадысты 538 милуан сомы. Уыдонæй хи æфтиæгтæ сты 128 милуан сомы.
Дарддæр районы сæргълæууæг бæлырд æрныхас кодта æппæт социалон-экономикон къабæзтыл дæр – æнæниздзинад хъахъхъæнынад, ахуырад, культурæ, спорт æмæ царды иннæ къабæзтыл. Районы медицинон кусæндæтты кусынц 44 дохтыры æмæ 86 астæуккаг медицинон кусæджы. Фæлæ тыхст æййафынц, анестезиолог-реаниматолог, лор æмæ æндæр специалисттæ сæм кæй нæй, уымæй.
Ахуырады къабаз дæр хъуаг æййафы англисаг æвзаджы, химийы, физикæ æмæ математикæйы ахуыргæнджытæй. Уавæр фæхуыздæр кæныны тыххæй район æрвылаз архайы программæты «Хъæууон дохтыр» æмæ «Хъæууон ахуыргæнæг». Кусынц уæлдæр ахуыргæнæндæттимæ дæр, сæ рауагъдотæ се ‘ргом хъæумæ цæмæй здахой, уый тыххæй. Нæй фаг дæсны кусджытæ районы Культурæйы хæдзар æмæ Аивæдты скъолайы дæр.
Æрæфы районы экономикон рæзты бындур у хъæууон хæдзарад. Ис дзы хуымзæххытæ, хосгæрдæнтæ æмæ хизæнуæттæ. Уыдон фадат дæттынц зайæгойты, цæхæрадæтты æмæ фосдарынады куыст кæнынæн. Хъæууон хæдзарады райрæзтыл хорзæрдæм фæбæрæг, цæхæрадæты куыст кæнын кæй райдыдтой, уый. Афтæ, «Фундук Алании» æмæ «Нат-Алания» кæнынц фундук æрзайын кæныны куыст, уый ахсы 407 гектары. Ацы куыст парахат кæныныл дарддæр дæр архайынц, æмæ 2027 азмæ, цы продукци уадзынц, уымæн йæ гуырахст хъуамæ зынгæ сырæза.
Уымæй уæлдай, районы сæргълæууæг ныхас кодта, транспорт æмæ туризмы къабæзты цы проекттæ æххæст кæнынц, стæй, чысыл амалхъомадæн сæм цы æххуысы мадзæлттæ ис, ууыл.
Районы социалон-экономикон рæзты уавæрыл æмæ йæ гæнæнтыл ныхас кодта Парламенты цæрæнуатон-коммуналон хæдзарады фарстаты фæдыл æмæ арæзтадон политикæйы комитеты сæрдар Остъаты Георги. Депутат куыд бафиппайдта, афтæмæй, бынæттон хиуынаффæйады администрациты архайдæн аргъ кæныны бæрæггæнæнтæм гæсгæ, Æрæфы район бацахста æртыккаг бынат, муниципалон финанстæй раст пайда кæнынæй та – дыккаг бынат. Хорзыл банымадта, хъæууонхæдзарадон куыстуæттæ бынæттон бюджетмæ фылдæр æфтиаг хæссын кæй райдыдтой, рæвдауæндæттæм рады лæуджытæ кæй нал ис, скъолатæ, клубтæ æмæ библиотекæтæ нырыккон домæнтæн дзуапп кæй дæттынц, æппæт уыдæттæ. Стæй йе ‘ргом аздæхта æнæлыггонд фарстатæм. Зæгъæм, чысыл æмæ рæстæмбис амалхъомадгæнджытæ сæм афтæ бирæ нæй, фæндæгтæн се ‘мбисмæ хæстæг æдасдзинады домæнтæн дзуапп нæ дæттынц, культурон бынтыл нымад объекттæй бирæтæ домынц реставраци, хæххон бынæттæм нæ хæццæ кæны интернеты бастдзинад, районы мызды рæстæмбис бæрц республикæйы уыцы бæрæггæнæнæй у ныллæгдæр. «Районæн йæ аграрон гæнæнтæ сты бирæ, фæлæ уавæр уыцы иухуызон нывыл у, зæгъгæ, уымæн зæгъæн нæй. Бæрæггæнæнтæ уæд фæкъаддæр вæййынц, уæд фæфылдæр вæййынц. Районы, раздæрау, фылдæр тауынц нартхор, хуымзæххытæн уый ахсты сæ 95 проценты», – бафиппайдта Остъаты Георги. Депутаты хъуыдымæ гæсгæ, æргом аздахын хъæуы æндæр культуртæм дæр, стæй алыхуызон хъæууонхæдзарадон куыст кæнынмæ дæр, цæмæй къабаз рæза æмæ размæ цæуа.
Парламенты Сæрдары хæдивæг Дойаты Светланæ раныхас кодта, социалон политикæйы фарстатæ районы куыд лыггонд цæуынц, ууыл. Медицинон æххуысы гуырахст, рынчындоны æфстæуттæ, медицинон кусæндæтты лæмæгъ материалон-техникон бындур – æппæт уыдæттæ, йæ хъуыдымæ гæсгæ, къуылымпы кæнынц низтæ развæлгъау сбæрæг кæнын æмæ дæсны медицинон æххуыс бакæныны хъуыддæгтæ.
Советы уæнгтæ ма байхъуыстой, ивгъуыд аз районмæ депутатты кусæг балцы фæдыл хаст Парламенты уынаффæтæ афæдзмæ æххæстгонд куыд æрцыдысты, уый фæдыл Парламенты закъонæвæрынады, закъонад æмæ бынæттон хиуынаффæйады комитеты сæрдар Черчесты Асланы раныхасмæ.
Уымæй уæлдай, Советы уæнгтæ равзæрстой республикæйы социалон-экономикон æмæ æхсæнадон-политикон фарстатимæ баст республикон закъонты проекттæ. Уыдоны фæдыл уыд йæ ныхас Парламенты Сæрдары хæдивæг Гутнаты Аслæнбег, Черчесты Аслан, Парламенты наукæйы, ахуырады, культурæ æмæ информацион политикæйы комитеты сæрдар Елена Князева æмæ Парламенты бюджеты, хъалонты, исбонад æмæ кредитон организациты комитеты сæрдары хæдивæг Тауитты Алыксандр.
Советы æмбырды фæстæ Тускъаты Таймураз фембæлд районы æхсæнады минæвæрттимæ. Архайдтой дзы Парламенты депутаттæ Тауитты Алыксандр æмæ Махъоты Хетæг, стæй районы сæргълæууæг Хамыхъоты Роберт. Тускъаты Таймураз адæмæн арфæ ракодта, бирæ азты дæргъы районы хæрзæбонæн æнæзæрдæхудт æмæ удуæлдай куыст кæй фæкодтой, уый тыххæй æмæ сæ схорзæхджын кодта РЦИ-Аланийы Парламенты Кады гæххæттытæй. Бæрзонд кады аккаг чи ссис, уыдоны ‘хсæн уыдысты: социалон кусæг Дзидзойты Валя, дохтыртæ Ирина Кожина æмæ Быдтаты Светланæ, медицинон хо Гасынты Лянæ, педагог-организатор Бетрозты Ларисæ, спортивон тренер-ахуыргæнæг Дзадзайты Мирон, Культурæйы хæдзары методист Соскъиты Людмилæ, рæвдауæндоны кусджытæ Гуæцæлты Маринæ æмæ Фаданты Фатимæ, амалхъом адæймаг Таматы Хъасполат æмæ районы цæрæг Охъазты Фатимæ. Ацы фембæлд уæлдай хатт равдыста, Æрæфы районы фæллойгæнджытæн се ‘рвылбоны куыст не ‘ппæтæн дæр кады æмæ сæрбæрзонды нысан кæй у, уый.
Æрæфы районмæ йæ кусæг балцы рæстæг Парламенты Сæрдар бабæрæг кодта Цæгат Ирыстоны сгуыхт кафæг, цыколайаг Тотойты Хъазыбеджы номхæссæг районы Культурæйы галуан. 2018-2019 азты галуан æрцыд бындурон цалцæггонд федералон æмæ бынæттон бюджеты фæрцы. Фæфидар йæ материалон-техникон бындур. Абон дзы æнтыстджынæй кусынц 66 сфæлдыстадон къорды, йæ архайджытæ та сты 667 алы кары адæймаджы. Къордтæй фондз хæссынц «адæмон»-ы ном, иу та у «фæзминаг». Культурæйы галуаны директор Елдзарты Станислав уазджытæн сарæзта экскурси ног быстыхæйттыл æмæ сæ базонгæ кодта галуаны архайдимæ.
Кусæг балцы иннæ объект уыд Цыколайы 2-æм астæуккаг скъолайы арæзт нырыккон физкультурон-дзæбæхгæнæн фæз. Арæзт æрцыд 2025 азы «Хъæууон территориты иумæйаг райрæзт»-ы федералон программæйы фæлгæты.
Уый фæстæ ма Тускъаты Таймураз бабæрæг кодта Сырх Дыгуры хъæуы астæуккаг скъола.
Ахуыргæнæндон арæзт æрцыд 2012 азы «Ахуырады райрæзт»-ы паддзахадон программæйы фæрцы. Скъола сæрыстыр у йæ рауагъдонтæй. Се ‘хсæн сты, дунейыл йæ ном кæмæн айхъуыст, уыцы зындгонд скульптор Гадаты Лазарь, Аивæдты уæрæсейаг академийы академик Соскъиты Владимир, зындгонд уæрæсейаг ахуыргонд, техникон наукæты доктор Малиты Владимир æмæ иннæтæ. Скъолайы директоры хæстæ æххæстгæнæг Гетъойты Руслан радзырдта, абон æхсызгонæй кæй архайынц профилон ахуырад райрæзын кæныныл. Ныртæккæ сæм ис универсалон æмæ гуманитарон ахуырад. Фидæн азы та сæм байгом уыдзысты æрдззонынадон-наукон кълæстæ – (10-11 кълæсты), социалон-экономикон (7 къласы) æмæ спортивон (8 къласы). Скъолайæн уæлдай сæрыстырдзинады хос у, курчатоваг кълас сæм кæй ис, уый. Уыцы къласы ахуырады бæстондæр хабæрттæ Тускъаты Таймуразæн ракодтой биологийы ахуыргæнæг Æфсæнты Виктория æмæ районы ахуырады управленийы разамонæг Хъæбæлоты Залим.
Æрæфы районмæ балцæн хатдзæгтæ кæнгæйæ, Тускъаты Таймураз аккаг аргъ скодта районы экономикон рæзты гæнæнтæн æмæ дзыллон хабархæссæг фæрæзты минæвæртты фарстытæн дзуаппытæ ратта.
ДЕДЕГКАТЫ Зæлинæ
