Ирон зарæджы цинæй чи цæры, йæ фæрцы йæ адæмæн бирæ азты зæрдиаг лæггад чи кæны, уый у зындгонд композитор æмæ зарæггæнæг Моргуаты Юри. Нæ фыдæлты рæсугъд æгъдау, зарæг æмæ кафт Хуыцау стыр хæзнайæн цы хъæуы цæрджытæн ратта, уым, Джызæлы 1938 азы райгуырд Юри. Йæ уарзон хъæубæсты рыг фæндæгтыл бирæ фæуад бæгъæввадæй. Хъæуы хистæртæ-иу фыдæлтыккон зарджытæ, таурæгътæ куы кодтой, уæд-иу сæм лæппутæ цымыдисæй хъуыстой. Фæстæдæр та, æмгæрттимæ фембæлгæйæ, Юри зарынæй нал æфсæст.
Хæсты сывæллæттæ кæй хонынц, уыцы фæлтæрмæ хауы Юри. Зындзинæдтæ куыд нæ федта, фæлæ размæ цыд, скъолайы фæстæ ахуыр кодта аивæдты училищæйы, службæ кодта æфсады, йæ курдиат ын уым базыдтой æмæ йæ райстой музыкалон взводмæ, зарыдис салдæтты хоры, стæй Фæскавказы æфсæддон зылды кафт æмæ зарды ансамблы, куыста Душанбейы музыкæйы ахуыргæнæгæй.
Йæ ныййарджыты хуызæн фыдæбонджын рауад Юри. Фæлтæрдджын музыкант йæ алыварс æрбамбырд кодта æмцæдисонты, æмæ сарæзтой хъæбатыртыл зарæггæнджыты къорд. Цæгат Ирыстоны аивæдты сгуыхт архайæг Моргуаты Юри ныффыста 250 музыкалон уацмысæй фылдæр, йæ зонындзинæдтæ, йæ фæлтæрддзинад æнæвгъауæй дæтты фæсивæдæн.
Моргуаты Юри ацы хатт уыдис Дзæуджыхъæуы базарадон-экономикон колледжы директор Æбиты Валерийы проект «Уроки живой истории»-йы хъайтар. Къорд «Надежда»-йы бархионтæ сæмбырд кодтой æмæ экраныл равдыстой Юрийы цардвæндагыл дзурæг хуызистытæ. Æмбырд дæсны амыдта техникумы ахуыргæнæг Хестанты Маргаритæ.
Райдыдта бæрæгбон, æмæ райхъуыст «Уацилла»-йы зарæг, акодта йæ хъæбатыртыл зарæггæнджыты къорд «Фыдæлты намыс», йæ разамонæг РЦИ-Аланийы культурæйы сгуыхт кусæг Джихаты Раман. Ацы къорды зæрдиаг архайæг у Юри йæхæдæг дæр. Залы адæм сын лæугæйæ тыхджын къухæмдзæгъд фæкодтой. Нæ буц хистæрæн уæздан «Хонгæ» кафтæй арфæ ракодтой паддзахадон ансамбль «Алан»-ы солисттæ.
Амонæг та дарддæр зонгæ кодта Моргуаты Юрийы цардвæндагимæ. Педагогон училищæйы куысты азтæ уæлдай бæркадджын уыдысты йе сфæлдыстадон рæзты – бирæ музыкалон уацмыстæ, уыимæ, спектакльтæм зарджытæ, серенадæ, фортепианойæн æмæ æндæр музыкалон инструменттæн пьесæтæ. Йе сфæлдыстад баст у Райгуырæн бæстæ æмæ йæ адæммæ уарзондзинадимæ, стæй дзы хицæн бынат ахсынц сывæллæттæн зарджытæ, ныр дæр сæ бирæтæ пайда кæнынц скъолатæ æмæ рæвдауæндæтты. Цард цæуы, Юри абон дæр зæрдиагæй архайы музыкалон царды, æхсызгонæй æмбæлы йæ уарзон адæмимæ, зæрдиагæй фæсивæдæн амоны ирон сфæлдыстад. Фæнды йæ, цæмæй бæстæ уа сабыр, цæмæй ирон чызджытæ æмæ лæппутæ се ’ргом раздахой нæ ирондзинадмæ, æмæ та кæддæрау дардмæ хъуысой нæ цины зарджытæ.
Хъыгагæн, фæсивæд ныртæккæ уарзынц рог, ритмикон зарджытæ, се ’ргом не здахынц фыдæлтыккон хъайтарон зарджытæм. Ууыл сагъæс кæнынц хистæртæ. Уавæр бынтон афтæ кæй нæу, уымæн æвдисæн – джызæйлаг æрыгон лæппуты зарæггæнджыты къорд, сæ разамонæг – Танхълаты Валери. Адæм сæ арæхстдзинадæн тыхджын къухæмдзæгъд кодтой.
Арфæйы ныхæстæ Моргуаты Юрийæн загъта РЦИ-Аланийы культурæйы министры хæдивæг Рæмонты Маринæ.
– Йæ царды сæйраг нысаныл кæстæрты хъомылад æмæ национ культурæ размæ кæнын чи нымайы, уыцы адæймагæн уæлдай æхсызгон у арфæ кæнын. Стыр æвæрæн бахаста Юри ирон аивад, сфæлдыстад æмæ культурæмæ. Уый кæуылты у – йæ фæрцы 250 æмдзæвгæйыл зарджытæ фыст æрцыд. Бирæ ма фæцæр дæ уарзон адæмимæ. Уæлдай бузныг, ахæм хъæппæрис чи равдыста, нæ хистæры чи сбуц кодта – Базарадон-экономикон колледжы коллективæн, сæ директор Æбиты Валериимæ, – загъта министры хæдивæг.
Зæрдæмæхъаргæ ныхас ракодта зындгонд адæймаг, æхсæнадон архайæг Еналдыты Хъазыбег.
– Кæддæриддæр æхсызгонæй сæмбæлын ацы ахуырадон кусæндон. Йæ ахуырдзаутæ хæрзаив, хæрзæгъдау кæй сты, уый æнæбафиппайгæ нæй. Уый у разамонæджы курдиат æмæ стыр æнтыст. Бузныг дæ архайды тыххæй, Валери! Хъримагæй фехсæгау нæмыг куыд тагъд атæхы, афтæ – адæймаджы цард дæр. Фæлæ уыцы цыбыр рæстæг дæр хъуыды кæнын хъæуы, цы хæрзты бацæуон мæ Райгуырæн бæстæйæн. Æмæ уымæн диссаджы дæнцæг – нæ кадджын хистæр Моргуаты Юри.
Цард фидауы рæсугъд къахдзæфтæй, рæсугъд уæнгты змæлдæй, – фæсивæдмæ сидгæйæ, загъта Хъазыбег. – Ахуырад æмæ аивад кæм нæй, уым фидæн дæр нæ уыдзæн. Æппæты стырдæр хæрзиуæг у адæмы фарн æмæ уарзондзинад, уыдонæй хайджын у нæ бæрæгбоны хъайтар. Уый алкæй къухы не ’фты. Хорз уаид, Моргуаты Юрийæн, Ирыстоны культурæмæ стыр бавæрæн кæй бахаста, уый тыххæй Кады орден раттын, – фæнысан кодта Хъазыбег.
– Алы хистæрæн дæр йе стыр бæллиц вæййы аккаг кæстæртæ схъомыл кæнын. Цæмæй уарзой æмæ аргъ кæной мадæлон æвзагæн, ирон аивадæн. Уымæн æмæ дызæрдыггаг нæу, фыдæлты культурæ æмæ зондахаст æппæты хуыздæр ирон зарæджы æвдыст кæй æрцыдысты. Царды фæндæгтыл ауадтæн æмæ афтæ зæгъдзынæн. Алчидæр хъуамæ йæхи бафæрса, ома, абон цы хорздзинад сарæзтон, зæгъгæ. Тынг мæ сбуц кодтат, æмæ уын бузныг зæгъын, бирæ ма уын бантысæд, фарн æмæ амондæй хайджын ут, – загъта Моргуаты Юри.
Бирæ арфæтæ уыцы бон загътой Æбиты Валери æмæ йæ коллективы номыл.
– Мах бафæндыд, нæ цытджын Къостайы мысæн къуыри, уæлдай буцæн, саразын Моргуаты Юрийы цымыдисаг цардвæндагимæ базонгæ уæвыны фембæлд. Йæ кадæй, йæ цардæй ирон сфæлдыстадæн стыр лæггад бакодта. Фæлæ иу бæласæй дыргъдон нæй, Юрийæн йæ фарсмæ æрбалæууыдысты йе ’мцæдисонтæ.
Адæймаг хъуамæ афтæ цæра, цæмæй йæ азты бæрзæндæй акæсгæйæ, фæсмойнаг мацæуыл уа. Абон нæ галуанмæ цы кадджын хистæртæ æрбацыд, уыдон иууылдæр уыцы уавæрты сæрты ахызтысты. Чи зоны, мах нал уыдзыстæм, фæлæ цардæн зарæг, далафæндыр, ирон намысæн, сфæлдыстадæн фесæфæн нæй, цалынмæ бинонты ’хсæн уа хистæр æмæ кæстæр. Уымæ гæсгæ, цалдæр азы размæ ацы хъуыддаг æрхъуыды кодтон, «Уроки живой истории», уымæн æмæ чиныджы бакæсын иу у, дæнцæг фенын та, адæймагимæ фембæлгæйæ, йæ хъуыдытæ, йæ амынддзинæдтæм байхъусын та ноджы пайдадæр у кæстæрæн.
Алцы мулк æмæ æхцайæ аразгæ нæу, бирæ аразгæ у адæймаджы фыдæбонæй. Хистæры ном кадджынæй чи хæссы, кæстæртæн дæнцæг чи у – уыдонæн сæ цæрæнбон бирæ, – загъта Æбиты Валери, уазджытæн зæрдиаг арфæтæ кæнгæйæ.
Гугкаты Жаннæ
