Владимир Путин: «Иумӕйаг хъарутӕй — не ‘мбӕстӕгты хуыздӕр цардмӕ»

0
424

Знон Уӕрӕсейы Президент Владимир Путин йӕ ӕрвылазон Ныстуанимӕ раныхас кодта Уӕрӕсейы Федерацийы Федералон ӕмбырды раз.

Ӕмбырды архайдтой УФ-йы Федерацийы Советы уӕнгтӕ, Паддзахадон Думӕйы депутаттӕ, Хицауады уӕнгтӕ, Конституцион ӕмӕ Сӕйраг тӕрхондӕтты разамонджытӕ, губернатортӕ, регионалон закъонӕвӕрынадон оргӕнты разамонджытӕ, ӕхсӕнадон архайджытӕ, дзыллон информацийы фӕрӕзты минӕвӕрттӕ.

Дӕлдӕр мыхуыр кӕнӕм Президенты Ныстуаны сӕйрагдӕр уагӕвӕрдтӕ цыбыргондӕй.

 

Демографион нывылдзинад ӕмӕ мӕгуырдзинадимӕ тох

Уӕрӕсейы фидӕн, йӕ дарддӕры хъысмӕт бирӕ аразгӕ уыдзӕн, демографион нывылдзинады фарстытӕ куыд лыг кӕнӕм, уымӕй. Абон нӕ хъӕуы асагъӕс кӕнын, иу, фондз ӕмӕ дӕс азы фӕстӕ уӕрӕсейаг бинонты цал сывӕллоны райгуырдзӕн, цавӕр уавӕрты рӕздзысты, уыцы фӕсивӕд, ӕмӕ фӕстӕдӕр бӕстӕйы размӕцыдыл куыд кусдзысты.

Ныртӕккӕ уӕрӕсейӕгтӕ сты 147 милуаны бӕрц. Фӕлӕ ралӕууыд зӕрдӕхсайгӕ демографион рӕстӕг. Хъуыддаг уый мидӕг ис, ӕмӕ, 2000-ӕм азты райдайӕнӕй фӕстӕмӕ демографион уавӕр фӕхуыздӕр кӕнынӕн цы мадзӕлттӕ аразӕм, уыдон сӕ нысаныл сӕмбӕлдысты. Уымӕн ӕвдисӕн — ахуырдзау фӕсивӕды нымӕц фӕстаг азты фылдӕрӕй-фылдӕр кӕй кӕны, уый.

Фӕлӕ хъуыддагыл фӕстӕмӕ хӕцы иу ӕууӕл. Ивгъуыд ӕнусы 90-ӕм азты кадавар фӕлтӕр ныртӕккӕ бацыд йӕ тӕккӕ кары — кӕнынц бинонтӕ, гуыры сын сывӕллӕттӕ. Фӕлӕ сӕ нымӕц, абоны фӕлтӕртимӕ абаргӕйӕ, дзӕвгар къаддӕр кӕй у, уымӕ гӕсгӕ гуырынады коэффициент дӕр хӕстӕгдӕр азты уыдзӕн къаддӕр. Зӕгъӕм, 2019 азы бӕрӕггӕнӕнтӕм гӕсгӕ, гуырынады коэффициент иу сылгоймаджы ныхмӕ рауад 1,5. Уый бирӕ у ӕви чысыл? Мах бӕстӕйӕн, кӕй зӕгъын ӕй хъӕуы, чысыл. Абарынӕн — зӕгъӕм, 1943 азы, ома, Фыдыбӕстӕйы Стыр хӕсты рӕстӕг, гуырынады коэффициент уыд 1,3. Кӕнӕ 1999 азы та — 1,16. Ома, ивгъуыд ӕнусы 90-ӕм азты гуырынады къӕпхӕн уыд хӕсты азты рӕстӕгӕй къаддӕр.

Ӕмӕ уыцы демографион «къуырцдзӕвӕны» ӕууӕлтӕ махӕн сты бӕстон хынцинаг. Уыимӕ, нӕ сӕйрагдӕр хӕс у саразын ахадгӕ мадзӕлттӕ, цӕмӕй уыцы демографион фӕлварӕны сӕрты ӕнтыстджынӕй ахизӕм. Уыцы нысанӕн уӕлӕмхасӕн фадӕттӕ саразын хъӕуы, цӕмӕй хӕстӕгдӕр дӕсгай азты бӕстӕйы цӕрджытыл зынгӕ бафта. Зӕгъӕм, 2024 азы гуырынады коэффициент хъуамӕ суа 1,7.

Уыцы нысан та къухы бафтдзӕн, бинонтӕн ахадгӕ паддзахадон ӕххуысы системӕ зынгӕ куы фӕхъомысджындӕр кӕнӕм, ӕрмӕстдӕр уӕд. Уыимӕ, бӕстон хъуамӕ хыгъд цӕуой, ӕрыгон кӕнӕ бирӕсывӕллонджын бинонтӕ сӕ царды цы тыхстдзинӕдтӕ бавзарынц, уыдон.

Зӕгъӕм, сывӕллоны рӕвдауӕндонмӕ раттыны фарст. Фӕстаг азты арӕзт цӕуынц ног рӕвдауӕндӕттӕ, къӕпхӕнгай лыггонд цӕуы скъолайы агъоммӕ ахуырады кусӕндӕтты уӕлӕмхасӕн къордтӕ гом кӕныны фарст. Уыимӕ, 2021 азмӕ уӕрӕсейаг регионты рӕвдауӕндӕтты ма хъуамӕ фӕзына 255 мин бынаты. Уыцы нысанӕн сӕрмагонд фӕрӕзтӕ дихгонд цӕуынц федералон бюджетӕй.

Афтӕ, бӕлвырд фӕткы бындурыл хъуамӕ лыггонд цӕуой бинонты паддзахадон политикӕйы иннӕ фарстытӕ дӕр.

Сусӕггаг никӕмӕн у, не ‘мбӕстӕгты, бинонты зынгӕ хайы ӕфтиӕгтӕ чысыл кӕй сты, уый. Ӕмӕ уыцы ӕууӕл демографион къуырцдзӕвӕнӕй рацӕуынӕн ахъаз нӕу. Уыимӕ, специалистты хъуыдымӕ гӕсгӕ, чысылӕфтиагджын бинонтӕн сӕ 70-80 процентӕн ис ӕнахъом сывӕллӕттӕ. Ӕмӕ ахӕм бинонты дыууӕ ныййарӕджы дӕр куы кусой, уӕддӕр сӕ ӕфтиӕгтӕ ахадгӕ нӕ уыдзысты.

Уавӕр хуыздӕрӕрдӕм фӕивынӕн цы уынаффӕтӕ рахастам? Зӕгъӕм, ацы азы январӕй фӕстӕмӕ ӕрвылмӕйон паддзахадон ӕххуыс лӕвӕрд цӕудзӕн, се ‘фтиӕгтӕ бынтон къадавар кӕмӕн сты, уыцы бинонты фыццаг ӕмӕ дыккаг сывӕллӕтты хыгъдмӕ. Уыимӕ, ахӕм паддзахадон ӕххуыс лӕвӕрд цӕудзӕн, цалынмӕ сывӕллоныл ӕртӕ азы сӕххӕст уа, уӕдмӕ (раздӕр та уыд 1,5 азы онг). Кӕй зӕгъын ӕй хъӕуы, ахӕм фиддоны бӕрц регионты ‘хсӕн кӕрӕдзийӕ хицӕн кӕндзӕн, фӕлӕ рӕстӕмбис нымадӕй уыдзӕн 11 мин сомы бӕрц иу сывӕллоны хыгъдмӕ.

Уый — хорз. Фӕлӕ сывӕллоныл ӕртӕ азы куы сӕххӕст уа, уӕд уыцы фиддонтӕ урӕд ӕрцӕудзысты. Ӕмӕ та уӕд бинонтӕ тыхст уавӕры бахауой? Уымӕн ӕруадзӕн нӕй. Уыцы ӕууӕл хынцгӕйӕ, фӕндон хӕссын, цӕмӕй ахӕм ӕрвылмӕйон паддзахадон ӕххуыс лӕвӕрд цӕуа, цалынмӕ сывӕллоныл авд азы сӕххӕст уа, уӕдмӕ. Уыимӕ, уыцы ногдзинад йӕ тыхы хъуамӕ бацӕуа 2020 азы 1 январӕй фӕстӕмӕ.

Кӕмӕн лӕвӕрд цӕудзӕн ахӕм ӕххуыс? Иу адӕймагӕн фӕцӕрынӕн ӕппынкъаддӕр цы ӕхцайы бӕрц хъӕуы, уымӕ се ‘фтиӕгтӕ кӕмӕн нӕ хӕццӕ кӕнынц, ахӕм бинонтӕн. Ома, хӕрззынвадат уавӕрты чи цӕры, уыцы бинонтӕн.

Ацы ӕмӕ иннӕ хъӕппӕристӕ царды рауадзынӕн бахъӕудзӕн сӕрмагонд фӕрӕзтӕ, уыимӕ, федералон бюджетмӕ ивддзинӕдтӕ бахӕссын дӕр. Хицауады уӕнгтӕ ӕмӕ парламентаритӕй курӕг дӕн, цӕмӕй уыцы куыст цыбыр ӕмгъуыдтӕм бакӕной.

Бинонтӕн ӕххуысы иннӕ ахсджиаг мадзал, куыд зонӕм, афтӕмӕй у ныййарӕджы капиталы тыххӕй программӕ. Программӕйы ӕмгъуыд адарддӕр кодтам 2021 азы 31 декабры онг. Фӕлӕ ныридӕгӕн адӕм фӕрсынц: дарддӕр та? Мӕ бон зӕгъын у: уыцы программӕ ӕххӕст кӕныны ӕмгъуыд адарддӕр кӕндзыстӕм 2026 азы онг дӕр. Уыимӕ, 2020 азы райдайӕнӕй фӕстӕмӕ ныййарӕджы капиталы бӕрц радон хатт ӕрцыд индексаци — ныр у 466 617 сомы.

Фӕлӕ абоны уавӕрты уыцы фӕрӕзтӕ дӕр фаг не сты. Фӕндон хӕссын, цӕмӕй уыцы капиталмӕ ноджыдӕр ӕфтыд ӕрцӕуа 150 мин сомы. Ахӕм уӕлӕмхасӕн фиддон райсыны бар бинонтӕн фӕзындзӕн, дыккаг сывӕллон сын куы райгуыра, уӕд. Афтӕмӕй, дыккаг сывӕллоны хыгъдмӕ ныййарӕджы капиталы бӕрц схӕццӕ уыдзӕн 616 617 соммӕ.

Бинонтӕн паддзахадон ӕххуысы системӕйы пайдагонд цӕуы ӕндӕр мадзӕлттӕй дӕр — льготон ипотекон ӕфстӕуттӕ, социалон ӕххуыс ӕмӕ мӕгуырдзинадимӕ тохы программӕтӕ ӕмӕ афтӕ дарддӕр. Мӕ зӕрдӕ дарын, ӕххуысы ӕппӕт уыцы мадзӕлттӕ хъуыддагыл хорзӕрдӕм кӕй ахаддзысты, ууыл.

 

Ӕнӕниздзинад ӕмӕ медицинӕйы кусӕндӕттӕ

2019 азы не ‘мбӕстӕгты царды дӕргъвӕтиндзинады бӕрц 73 азӕй фӕфылдӕр — 2000 азимӕ абаргӕйӕ йыл бафтыд 8 азы бӕрц. Уыцы бӕрӕггӕнӕн къухы бафтыд бӕстон ӕмӕ ахадгӕ экономикон ӕмӕ социалон рацарӕзты, ӕнӕниз цардыуаджы бындуртӕ парахатдӕр кӕныны фӕрцы. Уыцы хъуыддагыл, кӕй зӕгъын ӕй хъӕуы, ӕнӕфӕзынгӕ нӕ уыдысты, бӕстӕйы ӕнӕниздзинад хъахъхъӕнынады къабазы цы ивддзинӕдтӕ цӕуы, уыдон дӕр.

Зонын ӕй, адӕм бирӕ фиппаинӕгтӕ хӕссынц медицинон лӕггӕдты хӕрзхъӕддзинадмӕ. Фӕлӕ ӕнӕниздзинад хъахъхъӕнынады къабазы куыст фӕнывылдӕр кӕныны хъуыддаджы нӕ къухы ӕнтыстдзинӕдтӕ кӕй ӕфты, уый дӕр бӕлвырд у. Уыимӕ, дохтыр кӕнӕ иннӕ медицинон кусӕджы архайдӕн адӕм аргъ кӕнынц нымӕцтӕм гӕсгӕ нӕ, фӕлӕ бӕлвырд хъуыддӕгты бындурыл. Тыхст адӕймаджы дохтыры ӕххуысагур дӕсгай километртӕ цӕуын куы хъӕуа, поликлиникӕйы йӕ радмӕ къуыригӕйттӕ куы ӕнхъӕлмӕ кӕса, уӕд ын царды дӕргъвӕтиндзинады иумӕйаг нымӕцтӕ цымыдисаг не сты. Уыцы адӕймагӕн сӕйрагдӕр у, цӕмӕй хъӕугӕ медицинон ӕххуыс райса афойнадыл ӕмӕ ӕххӕстӕй.

Ӕппӕт уыцы ӕууӕлтӕ хынцгӕйӕ, ныртӕккӕ сӕйрагдӕр ӕргом аздахын хъӕуы ӕнӕниздзинад хъахъхъӕнынады системӕйы фыццаградон медицинон ӕххуысы къӕпхӕнмӕ.

Уыцы ӕмвӕзадыл сӕрмагонд нысаниуӕг ис фелсырон-акушерон пункттӕн. Фыццаградон национ проекттӕй иуы уагӕвӕрдмӕ гӕсгӕ ацы аз хъуамӕ ӕппӕт регионты дӕр кусын райдайа фелсырон-акушерон пунктты системӕйы архайд. Уыимӕ, хъӕууон цӕрӕнбынӕтты ахӕм медицинон пункттӕ саразынӕй уӕлдай сӕрмагонд ӕргом аздахын хъӕуы, цӕмӕй ифтонг уой нырыккон техникӕйӕ, цӕмӕй дзы кусой дӕсны специалисттӕ. Ӕппӕтуӕрӕсеон адӕмон фронты уӕнгтӕй курын, цӕмӕй иудадзыг сӕ цӕст дарой фелсырон-акушерон пунктты арӕзтад, цалцӕг ӕмӕ техникон ифтонгдзинады фарстытӕм.

Ацы азы 1 июлӕй фӕстӕмӕ регионты ӕххӕст кӕнын райдайдзысты фыццаградон медицинон ӕххуысы системӕйы рацарӕзты программӕтӕ дӕр. Уыдоны фӕлгӕты цалцӕггонд ӕмӕ нырыккон домӕнты бындурыл ифтонггонд цӕудзысты поликлиникӕтӕ, районты рынчындӕттӕ ӕмӕ тагъд медицинон ӕххуысы станцӕтӕ. Уыцы нысанӕн уӕлӕмхасӕн дихгонд ӕрцӕудзӕн 550 миллиард сомы бӕрц (уыдонӕн сӕ 90 проценты — федералон бюджеты фӕрӕзтӕ).

Уыимӕ, бӕстӕйы субъекттӕ хъуамӕ ӕркӕсой сӕ фадӕттӕм ӕмӕ бӕстон бавналой дохтыртӕ ӕмӕ фелсырты цӕрӕнуӕттӕ ӕмӕ иннӕ социалон фарстытӕ лыг кӕнынмӕ (уӕлдайдӕр та — чысыл горӕттӕ ӕмӕ хъӕууон цӕрӕнбынӕтты).

Ӕнӕниздзинад хъахъхъӕнынады системӕйӕн кадртӕ цӕттӕ кӕныны фарст ахсджиагдӕртӕй иу у. 2024 азы онг къабазы ӕппӕт къӕпхӕнтӕ дӕр (фыццаджы-фыццагдӕр — ӕвӕстиат медицинон ӕххуысы кусӕндӕттӕ) хъуамӕ ифтонг уой ӕппӕт хъӕугӕ специалисттӕй дӕр. Уыцы ӕууӕл хынцгӕйӕ, фӕндон хӕссын, цӕмӕй иуӕй-иу ивддзинӕдтӕ хаст ӕрцӕуа уӕлдӕр медицинон ахуыргӕнӕндӕттӕм исыны фӕткмӕ. Зӕгъӕм, ӕппӕт медицинон дӕсныйӕдты 70-75 проценты хъуамӕ дихгонд цӕуой регионты куырдиӕттӕм гӕсгӕ. Уыимӕ, регионтӕ та сӕхимӕ хъуамӕ райсой фидӕны специалисттӕн куысты бынӕттӕ дӕттыны хӕс, цӕмӕй ӕрыгон дохтыр йӕ хъарутӕ бавзара, йе ‘ххуысмӕ йын ӕцӕгӕйдӕр кӕм ӕнхъӕлмӕ кӕсынц, уым. Медицинон кадртӕ цӕттӕ кӕныны хъуыддагмӕ бахӕссын хъӕуы ӕндӕр ногдзинӕдтӕ дӕр.

Кӕй зӕгъын ӕй хъӕуы, фылдӕр ӕргом здӕхт цӕудзӕн ӕнӕниздзинад хъахъхъӕнынады къабазы специалистты мызды фарстмӕ дӕр. Рагагъоммӕ куыд снысан кодтам, афтӕмӕй ацы аз къӕпхӕнгай йӕ тыхы бацӕудзӕн медицинон кусджытӕн мызд фидыны ног системӕ.

Ахӕм ахадгӕ мадзӕлттӕ саразын хъӕуы, цӕмӕй къуыхцытӕ ма уа медицинон кусӕндӕттӕ ӕмӕ рынчын адӕмы хъӕугӕ хостӕй ӕфсадыны куысты дӕр. Зонын ӕй, ивгъуыд аз иуӕй-иу регионты хостӕй ӕфсисады уыд къуыхцытӕ. Ӕппӕт профилон ведомствӕты разамонджытӕм дӕр сидын: ахӕм уавӕрӕн бынат хъуамӕ ма уа.

Ацы аз кусын райдайдзӕн, регионалон кӕнӕ федералон льготӕты фӕрцы хостӕ дӕттын кӕмӕн ӕмбӕлы, уыцы адӕмы федералон реестр. Мӕ зӕрдӕ дарын, уыцы ногдзинады фӕрцы адӕмӕн хъӕугӕ медицинон препараттӕ дӕттыны системӕйы куыст ноджы кӕй фӕхуыздӕр уыдзӕн, ууыл.

Ӕнӕниздзинад хъахъхъӕнынады къабазы куыст фӕнывылдӕр кӕныны нысанимӕ хаст цӕуынц закъонӕвӕрынадон уынаффӕтӕ дӕр. Ӕмӕ цӕмӕй уыцы ногдзинӕдтӕ ӕнӕкъуыхцыйӕ ӕххӕстгонд цӕуой, уымӕ хъӕуы Хицауады иудадзыг цӕстдард.

 

Бюджет, инвестицитӕ, ӕфтиӕгтӕ

Фӕстаг азты бӕстон ӕмӕ бӕлвырд мадзӕлттӕ арӕзт цӕуы бӕстӕйы экономикон нывылдзинадӕн. Куыд зонут, афтӕмӕй федералон бюджет ногӕй у профицитон. Бӕстӕйы фӕстауӕрцы фондты цы фӕрӕзтӕ ис, уыдон зынгӕ фылдӕр сты ӕппӕт ӕддагон хӕстӕй.

Ӕмӕ уыцы хуыздӕрӕрдӕм ивддзинӕдтӕ комкоммӕ ахадынц не ‘мбӕстӕгты цардыл, бюджеты социалон хӕстӕ ӕххӕст кӕныны хъуыддагыл. Мах хорз зонӕм, фӕстауӕрцы ахӕм бынтӕ, «ӕдасдзинады фӕрӕзтӕ» чи нӕ бамбырд кодта, уыцы паддзахӕдтӕ фӕстаг азты цы тыхстдзинӕдтӕ ӕвзарынц, уый.

Хицауад ӕмӕ Уӕрӕсейы банк финансон политикӕйы къабазы ӕнгом ӕмгуыстад кӕй кӕнынц, уый фӕрцы урӕд ӕрцыд ӕргъты рӕзт дӕр. Зӕгъӕм, ивгъуыд азы бӕрӕггӕнӕнтӕм гӕсгӕ, бӕстӕйы инфляцийы бӕрц рауад 3 проценты (рагагъоммӕ бӕрӕггӕнӕн уыд 4 проценты бӕрц). Кӕй зӕгъын ӕй хъӕуы, хицӕн товартӕ ӕмӕ лӕггӕдты ӕргътыл иуцасдӕр бафтыд, фӕлӕ, ӕмткӕй райсгӕйӕ, инфляцийы бӕрцытӕ сты ныллӕг.

Абоны уавӕр зынгӕ хицӕн кӕны, фондз кӕнӕ дӕс азы размӕ цы ӕууӕлты архайдтам, уымӕй. Уӕд инфляцийы бӕрзонд нымӕцтӕ уаргъау урӕдтой бӕстӕйы размӕцыд, уӕлдай тынгдӕр зындысты, чысыл ӕфтиӕгтӕ кӕмӕ хауд, граждӕнты уыцы къордтыл — пенсиисджытыл, бюджетон къабазы кусджытыл.

Ныр уавӕр зынгӕ фӕхуыздӕр. Ӕмӕ, бӕстӕйы фидар экономикон хъомысыл ӕнцайгӕйӕ, уӕлӕмхасӕн мадзӕлттӕ саразын хъӕуы, цӕмӕй не ‘мбӕстӕгты ӕфтиӕгтӕ сырӕзой. Уыцы нысан сӕйрагдӕр у Хицауад ӕмӕ Центрон банчы ӕрвылбоны архайды. Уыцы хӕс ӕнтыстджынӕй сӕххӕст кӕнынӕн структурон ивддзинӕдтӕ хӕссын хъӕуы национ экономикӕмӕ дӕр, ахадгӕ мадзӕлттӕ аразын куыстады ӕнтысындзинад бӕрзонддӕр кӕнынӕн. 2021 азы Уӕрӕсейы иумӕйаг мидбӕстон продукты рӕзт хъуамӕ фылдӕр уа ӕппӕтдунеон бӕрӕггӕнӕнты бӕрцӕй.

Бӕстӕйы дарддӕры экономикон размӕцыдӕн ахъаз уыдзысты егъау инвестицион проекттӕ дӕр. Сӕрмагонд ӕргом аздахын хъӕуы промышленносты, хъӕууон хӕдзарады, социалон инфраструктурӕйы объектты, лӕггӕдты къабазы райрӕзтмӕ. Ацы азӕй райдайгӕйӕ, инвестицион бавӕрӕнты ӕрвылазон рӕзт хъуамӕ схӕццӕ уа ӕппынкъаддӕр 5 процентмӕ. Иумӕйаг мидбӕстон продукты инвестицион хайы бӕрц 2024 азы онг хъуамӕ схӕццӕ уа 25 процентмӕ (ныртӕккӕ у 21 проценты бӕрц).

Экономикӕйы къабазы кусӕм ӕндӕр ахадгӕ проекттыл дӕр. Ӕмӕ Хицауадӕй курӕг дӕн, цӕмӕй уыцы проекттӕ ӕмӕ иннӕ инвестицион программӕтӕм уа бӕстон цӕстдард.

Президенты Ныстуаны бынат разынд бирӕ ӕндӕр ахсджиаг фарстытӕн дӕр: национ ӕдасдзинад ӕмӕ бӕстӕйы хъахъхъӕнынадон хъомыс, нымӕцон технологитӕ, Конституцийы ивддзинӕдтӕ ӕмӕ бархионты змӕлд, гӕрзифтонг быцӕутӕ ӕмӕ дунеон уавӕр, фӕсарӕйнаг бӕстӕтимӕ ӕмгуыстад ӕмӕ афтӕ дарддӕр. Алкӕцыйы фӕдыл дӕр сӕ Владимир Путин йӕ хъуыдытӕ фӕбӕлвырд кодта.

Кӕронбӕттӕны та Президент загъта: «Уӕрӕсейы размӕ бирӕ вазыгджын нысантӕ лӕууы, ӕмӕ уыцы хӕстыл кусгӕйӕ, ахсджиаг у нӕ бӕстӕйы алы цӕрӕджы бавӕрӕн дӕр. Дызӕрдыг нӕ кӕнын, иумӕйаг хъарутӕй цард хуыздӕрӕрдӕм кӕй ивдзыстӕм, ууыл. Не ‘ппӕты архайд дӕр хъуамӕ уа Уӕрӕсейы, йӕ адӕмы фӕрныгады сӕраппонд».

Ӕрмӕг бацӕттӕ кодта Сланты Аслан

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here