Цӕгат Ирыстон хъӕздыг у доны фӕрӕзтӕй. Сӕ бындур сты уӕлзӕххон цӕугӕдӕттӕ ӕмӕ дӕлзӕххон ӕдзӕхдӕттӕ. Пайдагонд сӕ цӕуы хӕдзарадон-цардыуаджы донӕфсисады.
Кӕд раздӕр дон цӕугӕдӕттӕй къанӕутты уагъд цыд былгӕрӕттӕм ӕввахс хъӕуты уынгтӕм, бирӕ цӕрджытӕ пайда кодтой цъайтӕ ӕмӕ хуымӕтӕджы донуадзӕнтӕй, суадӕттӕй, уӕд ныр та фылдӕр цӕрӕн бынӕттӕ донӕй ӕфсӕст цӕуынц куыд уӕлзӕххон, афтӕ дӕлзӕххон дӕттӕй дӕр. Республикӕйы фылдӕр куыстуӕттӕм ис сӕхи донцъирӕнтӕ дӕр. Фӕлӕ адонӕй бирӕты нӕй нымайӕн прибортӕ ӕвӕрд, ӕмӕ донӕй пайдагонд цӕуы ӕнӕбӕрӕггондӕй. РЦИ-Аланийы ӕрдзы министрады бӕрӕггӕнӕнтӕм гӕсгӕ, республикӕйы донхӕдзарадон уавӕр бирӕ азты у ӕнӕивгӕ. Донӕфсисадыл цӕрджытӕ ӕмӕ куыстуӕттӕ дӕр нӕ тыхсынц. Фӕлӕ промышленнон дӕтты ӕппӕрстыты гуырахст уӕлзӕххон доны объекттӕм у 123 милуан кубометры бӕрц афӕдзмӕ. Адонӕй ӕнӕсыгъдӕггонд вӕййынц 3 милуан кубометры, фаг ӕнӕсыгъдӕггонд та — 85 милуан кубометры. Уавӕр афтӕ у, ӕмӕ кӕцыдӕр доны объектты доны хӕрзхъӕддзинад у ӕдзӕллаг. Зӕгъӕм, хицӕн рӕтты цӕугӕдӕттӕ Терк, Камбилеевкӕ, ӕндӕртӕ дӕр. Куыдзӕппарӕн ӕрх та йӕ хӕрзхъӕддзинадмӕ гӕсгӕ у «тынг чъизи», ӕрыдоны дон ӕмӕ Фыййагдон дзуапп нӕ дӕттынц кӕсагхӕдзарадон донуаты домӕнтӕн. Уымӕн ӕмӕ чъизи сты, раздӕры Садоны здыйы-цинчы комбинаты ӕрзӕткъахӕнтӕй, Уыналы ӕмӕ Фыййагдоны ӕппарӕццӕгтӕ ӕфснайӕн бынӕттӕй, ӕндӕр рӕттӕй сӕм цы чъизи дӕттӕ цӕуы, уыдонӕй. Цӕугӕдӕттӕ Дур-Дур, Урсдон, Гӕналдон, Джызӕлдон иннӕтӕ дӕр чъизи кӕнынц, сӕ атагъаты уӕвӕг минералон хомаг амал кӕныны бынӕттӕй. Ацы аххосӕгты азарӕй цӕугӕдӕттӕ чъизи сты чъизи дӕтты ӕмбӕлгӕ бӕрцытӕй бирӕ фылдӕртӕй. Афтӕмӕй та уыдоны ӕмӕ сӕ къабӕзты уӕллаг донисӕнты доны хӕрзхъӕддзинад сӕйраг бӕрӕггӕнӕнтӕй дзуапп дӕтты нормативон бӕрӕггӕнӕнтӕн. Уымӕй уӕлдай Ирон уырдыг быдыры гӕрӕнты бӕрӕггонд ӕрцыд, сӕ хӕрзхъӕддзинад хорз кӕмӕн у, ахӕм нуазыны дӕтты стыр гуырӕн, ӕмӕ йӕ руаджы нуазыны донӕй ӕфсадӕн уыдзӕн иу цалдӕр цӕрӕн бынаты. Фӕлӕ уавӕр ӕппӕт рӕтты хорз нӕу. Зӕгъӕм, раздӕр азты нефты продукттӕй Мӕздӕджы районы дӕлзӕххон нуазыны дӕттӕ чъизигонд кӕй ӕрцыдысты, уый тыххӕй абон дӕр ӕвзалыдонгуыр уыдоны ис, цас ӕмбӕлы, уымӕй дзӕвгар фылдӕр. Уавӕр хуыздӕр нӕу Кировы районы дӕр. Хуымӕллӕгмӕ ӕввахс «Туацъӕ»-йы раздӕр азты кӕйдӕрты ӕнӕрхъуыды уынаффӕйӕ зӕххусгӕнӕн куыстытӕ конд кӕй ӕрцыдысты, уый азарӕй ныр экологион стыр ахадындзинад кӕмӕн уыд, уыцы суадӕттӕ бахуыскъ сты. Ахӕм бӕллӕх ӕрцыд Горӕтгӕрон районы дӕр Тарскӕйы торфы цъымара бакусыны фӕстӕ. Мӕздӕджы районы цӕугӕдон Терчы атагъаты цъымаратӕ хусгонд кӕй ӕрцыдысты, уый тыххӕй та былгӕрӕттӕм ӕввахс цы тулдзы хъӕдтӕ уыдис, уыдон бахус сты. ӕрӕфы районы разхӕххон районы тыххӕй куы дзурӕм, уӕд ам ӕппӕт цӕрӕн бынӕттӕ дӕр ӕфсӕст цӕуынц нуазыны хӕрзхъӕд донӕй. Уымӕн ӕмӕ йӕ гуырӕнтӕ сты: цъититӕ — 132; хӕххон цадтӕ — 55; цӕугӕдӕттӕ — 70; суадӕттӕ — 50 фылдӕр; суардӕттӕ — 12 ӕмӕ ӕндӕртӕ. Куыд зонӕм, афтӕмӕй ам ис «Национ парк «Алани» хӕххон хъӕутӕ, дачӕтӕ, хӕдзарадон ӕмӕ фӕлладуагъды архайды субъекттӕ, ӕмӕ сӕ алкӕцыйӕн дӕр ис, нуазыны сыгъдӕг доны гуырӕнтӕй чи цӕуы, ахӕм донуадзӕнтӕ. ӕрмӕстдӕр суардӕттӕй пайдагонд нӕ цӕуы, зынвадӕтты кӕй сты, уый тыххӕй. Ацы гуырӕнтӕн ис ӕвзӕрыны вазыгджын уавӕр. Уый та ӕрцӕуы алы къӕпхӕнты дӕтты ӕндӕвдадӕй: цъититы, зӕххы ӕмӕ алыхуызон хӕххон дӕтты. Гуырӕнты вӕййы тӕнгъӕд ӕмӕ хъӕбӕр бынтӕ дӕр, кӕмдӕрты та разынынц, ХХ ӕнусы астӕу геологтӕ цы штольнятӕ ныууагътой ӕмӕ консервацигонд чи не ‘рцыд, уыдонӕй цӕуӕг уӕззау згъӕртӕ. Фӕлӕ хорз ӕмӕ ацы чъизитӕ нӕ хӕццӕ кӕнынц донуадзӕнты хызтӕм. Ахсджиаг у уый дӕр, ӕмӕ республикӕйы хӕххон хайы территори хъӕздыг кӕй у канд сыгъдӕг дӕтты дунейӕ нӕ, фӕлӕ ма фидӕны экологион ӕгъдауӕй сыгъдӕг электрон тыхы хъаруйӕ дӕр. Уыдон та сты чысыл электростанцӕтӕ, дымгӕйы ӕмӕ хуры электростанцӕтӕ дӕр. Сыгъдӕг дон бахъахъхъӕныны тыххӕй, фыццаджыдӕр, бахъахъхъӕнын хъӕуы экологион системӕтӕ, ӕмӕ уый тыххӕй та ис ахӕм мадзӕлттӕ бакӕнӕн: донцъирӕнты фӕзуӕттӕ хъахъхъӕнын ӕмӕ сӕ фӕлгонц кӕнын, куыстады хъӕбӕр, тӕнгъӕд ӕмӕ газы хуызы ӕппарӕццӕгтӕ ӕфснайын; промышленнон дӕттӕ сыгъдӕг кӕнын, нанотехнологитӕй пайдагӕнгӕйӕ; хъӕууон ӕмӕ хъӕды хӕдзарӕдтӕ рӕзын кӕнын экологион ӕгъдауӕй тӕссаг мадзӕлтты ӕххуысӕй; специалистты ӕмӕ цӕрджыты экологион культурӕ фӕбӕрзонддӕр кӕнын ӕмӕ бирӕ ӕндӕртӕ. Фӕлӕ нӕ ӕппӕты разӕй зӕрдыл дарын хъӕуы, дон кӕй у, баивӕн кӕмӕн нӕй, нӕ царды ахӕм хос ӕмӕ ӕрдзон хомаджы ӕппӕты зынаргъдӕр хуызтӕй иу. Уымӕ гӕсгӕ нӕ абон сног кӕнын хъӕуы ирӕтты национ традицион культурӕ, уӕлдайдӕр нӕ фыдӕлты экологион цӕстӕнгас ӕрдзон фӕрӕзтӕй хӕдзардзинӕй пайда кӕнын ӕмӕ сӕ чъизи кӕнынӕй хъахъхъӕнын. Цы загътам, уыцы хъуыды дарддӕр ахӕццӕ кӕныны тыххӕй зӕрдыл ӕрлӕууынц зындгонд уӕрӕсейаг экономист, эколог ӕмӕ паддзахадон архайӕг В.И. Данилов-Данильяны ныхӕстӕ: «Культурӕйӕн рӕзӕн нӕй ӕнӕ экологион культурӕйӕ, экологион культурӕйӕн та уӕвӕн нӕй ӕнӕкультурондзинады уавӕрты». Ацы ахуыргонд-гидролог ма бафиппайдта ахӕм хъуыды дӕр, зӕгъгӕ, адӕймаджы цардӕн тӕссаг нӕу доны кадавардзинадӕй, уымӕ ӕнхъӕлмӕ кӕсы ӕндӕр стырдӕр бӕллӕх — сыгъдӕг дон нӕ фаг кӕныны рӕстӕг.
САБЕТЫ Аламбег, Федералон паддзахадон бюджетон куыстуат «Национ парк «Алани»-йы директоры хӕдивӕг, РЦИ-Аланийы сгуыхт эколог












