«Ацы фембæлд у тынг ахсджиаг, уымæн æмæ æхсæнад æмæ хицаудзинады æмгуыстады фæрцы ис тынг бирæ фарстатæ алыг кæнæн. Цæгат Кавказы цæры бирæ адæмыхæттытæ, хæст сты дины алы хуызтыл, уыдæттæ нымайгæйæ, граждайнаг разыдзинад фидар кæнын хауы не ‘ппæтмæ дæр. Зæрдиаг «æгасцуай» зæгъын Уæрæсейы Æхсæнадон палатæйы уæнгтæн, сыхаг республикæтæй нæм цы уазджытæ сæмбæлд, уыдонæн. Цæлхæмбырдмæ цы фарстатæ хаст æрцыд, уыдон æппæт Цæгат Кавказы зылдæн дæр сты ахсджиаг. Фæстаг азты нæм фæтынгдæр ис спортивон-дзæбæхгæнæн, туристон, æндæр хæххон фæлладуагъды фæрæзтæй пайда кæныны æмæ сæ райрæзтимæ баст архайд. Уыдæттæ адæмæн цæмæй фæахъаз уой, уый тыххæй æргом аздахын хъæуы экологион æдасдзинадмæ», — знон РЦИ-Аланийы Сæргълæууæг БИТАРТЫ Вячеслав раныхас кодта нæ республикæйы рæзты ахъаззагдæр нысантимæ баст цæлхæмбырды.
Æмбырд конд æрцыдис Хæххон-металлургон институты наукон центры залы Уæрæсейы Федерацийы æмæ Цæгат Ирыстон-Аланийы æхсæнадон палатæты хъæппæрисæй. Хуынд æм æрцыдысты Цæгат Кавказы республикæты æхсæнадон палатæты разамонджытæ, архайдтой дзы нæ республикæйы хицаудзинады, граждайнаг институтты, алы динты минæвæрттæ.
Битарты Вячеслав бузныг загъта Уæрæсейы Æхсæнадон палатæйы секретарь Валерий Фадеевæн, иннæ уазджытæн. Куыд бамбарын кодта, афтæмæй йæ зæрдæ дары, ацы фембæлды раст уынаффæтæ кæй рахæсдзысты, уыдоны фæрцы та вазыгджын хъуыддæгтæ лыггонд кæй æрцæудзысты, ууыл.
Нæ бæстæйы Æхсæнадон палатæйы секретарь Валерий Фадеев йæ раныхасы куыд бафиппайдта, афтæмæй æхсызгонæй æмбæлы цæгаткавказаг регионты минæвæрттыл. «Ацы ран кæддæриддæр уыдис бирæ лыггæнинаг фарстатæ, зындзинæдтæ. Фæстаг рæстæг тæссагдзинæдтæ зынгæ фæкъаддæр сты, махæн ахсджиаг у, цæмæй Цæгат Кавказы уа сабыр цард. Куыд зонут, афтæмæй нæ бæстæйы Президент Владимир Путин йæ барты бацæугæйæ, майы бафыста ног Указтæ. Уыдоны фæрцы хъуамæ социалон-экономикон ахъаззаг къахдзæф акæнæм. Нæ размæ ис нысан — адæмы царды хæрзхъæддзинад фæхуыздæр кæнын, уый æнцон нæу, фæлæ йыл хъæуы бакусын», — загъта Валерий Фадеев æмæ æргом аздæхта, бæстæйы регионты ‘хсæн цы бирæ хицæндзинæдтæ ис, уыдонмæ. Кæд Мæскуыйы ахуырад æмæ æнæниздзинад хъахъхъæнынады кусджытæн сæ мызд зынгæ хуыздæр у, уæд регионты нырма бæллиццаг нæу. «Советон заман Цæгат Кавказы уыдис хъомысджын промышленность, ныртæккæ уымæй раппæлæн нал ис. Фæлæ уый у федералон центры фарста, хъуамæ йæ алыг кæнынæн уынаффæтæ хаст цæуой уыцы æмвæзадыл. Афтæмæй фæзындзысты куысты бынæттæ, хъалонтæ, цы йæ сусæг кæнæм, куыстагур æндæр регионтæм чи фæцыд, уыдон дæр сæ фыдызæхмæ уæд æрыздæхдзысты», — бафиппайдта ныхасгæнæг. Бæстон æрлæууыд регионы экологион уавæрыл, куыд бамбарын кодта, афтæмæй Уæрæсейы Президент Владимир Путины фæдзæхстмæ гæсгæ экологион æдасдзинады фарстатæн æргъæвæн нал ис.
«Кæддæриддæр ныхас фæцæуы бæстæйы пайдайæн, кæцыдæр куыстуатæй 100 мин тоннæйы æндон райсыныл, фæлæ уыцы фарстайыл кусгæйæ адæмы цард 20-24 азы къаддæр кæй фæуыдзæн, ууыл та чи хъуыды кодта? Хъуамæ аивæм нæ ахаст ахæм хъуыддæгтæм, фыццагдæр, архайæм нæ адæмы хорзæн, уыдон цас æнæниздæр, куыстхъомдæр уой, уыйас нæ экономикæ йæхиуыл схæцдзæн. Махмæ, Æхсæнадон палатæйы, ис, экологион тæссагдзинæдтæ цы хуызы алыггæнгæ сты, ахæм уынаффæтæ æмæ фæндæттæ æмæ сæ рæгъмæ хæсдзыстæм. Граждайнаг æхсæнады институттæ хъуамæ уыцы ран уой уæндон, ныфсджын. Рæстæг куыд цæуы афтæ фарстатæ вазыгджындæр кæнынц, уымæ гæсгæ хъуамæ фылдæр пайда кæнæм нæ зонындзинæдтæй, нæ зонды авналæнтæй. Регионты хуыздæр цы ис, æнтыстытæ сæ къухы цы ран бафтыд, уыдон хъуамæ æрмæст сæхимæ ма баззайой, фæлæ сæ адæттой иннæ регионтæм дæр. Уый у æмгуыстады, бастдзинады фæрæзтæй иу»,— загъта мæскуыйаг уазæг.
Дарддæр цæлхæмбырды боны фæткмæ рахастой Цæгат Кавказы федералон зылды субъектты экологион нывылдзинады фарста. Раныхас ыл кодта Хæххон-металлургон институты ректор Юрий Дмитрак. Уый фæбæрæг кодта, институт, хæххон территориты фидар рæзтыл кусгæйæ, цавæр фæрæзтæ æмæ гæнæнты хицау у, уый. «Мах специалисттæ æмæ лабораторитæ сты хорз цæттæ, нæ бон у æххуыс кæнын алыхуызон наукон æмæ практикон хъуыддæгты. Куыд зонæм, афтæмæй хæххон территориты фидар рæзты фарста Иугонд Нациты Организаци сæвæрдта раджы, уымæй ахуыргæндтæ, политиктæ, æндæр бæрнон адæймæгтæн бахæс кодтой ахъаззаг хъуыддаг. Республикæ Цæгат Ирыстон-Аланийы азæйазмæ хæххон территориты фидар рæзты концепци æххæстгонд цæуы», — загъта ректор.
Институты специалисттæ сарæзтой 18 æппæтуæрæсеон æмæ æппæтдунеон алыхуызон форумы, республикæйы куыста сæрмагонд программæ «Ирыстоны хæхтæ», цыдæриддæр хæххон территориты фæрæзтæ ис, уыдон æрцыдысты нымад, хыгъд, ома, инвентаризацигонд. Хæххон-металлургон институты кусы центр «Хæхтæ», уадзынц наукон дунеон журнал, бацæттæ кодтой хæххон территоритимæ баст цалдæр программæйы æмæ æндæр ахæм ахсджиаг хъуыддæгтæ. Юрий Дмитрак ракуырдта Валерий Фадеевæй, цæмæй сæ цуры балæууа 9-æм дунеон форум скæныны хъуыддаджы æмæ дзы йæхæдæг дæр бацархайа.
Иннæ ахæм, цæмæй Уæрæсейы Федерацийы Хицауад бафыссой Иугонд Нациты Организациимæ бадзырд, æмæ уый бындурыл Хæххон-металлургон институты фæзына хæххон территоритæ ахуыр кæныны, иртасыны центр.
Дарддæр Цæгат Кавказы экологион уавæр банывыл кæныны мадзæлтты тыххæй раныхас кодта профессор, нæ республикæйы Æхсæнадон палатæйы уæнг Æлборты Иван. Йæ ныхас уыдис бæстон, æрхаста, промышленнон, æндæр архайды фæстæ Цæгат Ирыстоны æмæ иннæ сыхаг республикæты цавæр экологион тæссагдзинæдтæ сæвзæрд, уыдонимæ баст дæнцæгтæ. Уыдысты бирæ, æрмæстдæр Мæздæджы районы зæххæн нефты продукттæ цы зиан æрхастой, уый йæхæдæгдæр фаг уыд стыр сагъæсæн. 1992 азы 4,5 мин тоннæйы авиацион бензин акалд, ахъардта зæххы. Фæхъæстæ дзы ис 250 квадратон километры, цъайты цы дон ис, уый сæрыл фæтæген сбадт 15 сантиметры бæрц. Адæм цы зындзинæдтæ æййафынц уæдæй- абонмæ, уый дзуринаг нæу. Бæстæхъахъхъæнæн ведомство уыцы фыдбылызы тыххæй цы æхца радих кодта, уый ницæйы фаг у. Ныронг дæр Мæздæджы районы цæрджытæ æййафынц экологион тæссагдзинæдтæ. Æлборы-фырты ныхас уыдис бæстон æмæ мидисджын, баххæст æй кодта цæстуынгæ æрмæгæй, уазджыты æргом аздæхта, граждайнаг æхсæнады институтты фæрцы цавæр экологион тæссагдзинадтæ банывыл кæнын бафтыд, уыдæттæм. Дарддæр æмбырды раныхас кодтой сыхаг республикæты æхсæнадон палатæты разамонджытæ, уыдон радзырдтой сæ архайды тыххæй, хицауиуæггæнæг оргæнтимæ æмгуыстады тыххæй. Нæ басусæг кодтой зындзинæдтæ дæр, уæдæ сæм цы æнтыстдзинæдтæ ис, уыдоны кой дæр ракодтой.
Цæлхæмбырды ма равзæрстой граждайнаг цæстдард æххæстгæнгæйæ паддзахадон структурæтæ æмæ æхсæнадон организациты æмгуыстады, граждайнаг сабырдзинад æмæ разыдзинад бахъахъхъæныны охыл граждайнаг æхсæнады хуыздæр фæлтæрддзинады фарстатæ. Æмбырды архайджытæн уыдис фадат сæ хъуыдытæ зæгъынæн, цы сагъæссаг фарстатæ æвзæры, уыдон рæгъмæ рахæссынæн, дзуаппытæ сын бацагурынæн. Кæронбæттæн цæлхæмбырды архайджытæ сфидар кодтой амынддзинæдтæ, уыдон æрвыст æрцæудзысты хицауиуæггæнæг оргæнтæм, цæмæй вазыгджындæр фарстатæ афойнадыл лыггонд цæуой, уый тыххæй.
БУТАТЫ Эльзæ
