Тынг нæ фæнды, цæмæй не ‘гъдæуттæ уой иухуызон. Уый фæдыл сæ хъуыдытæ бирæтæ ныффыссынц газетты. Се ‘ппæтæн зæгъын стыр бузныг. Уыдоны фæнды ирон æгъдау хæссын, агурын æмæ кæнын. Уымæ гæсгæ мæн дæр фæнды мæ хъуыдытæ сымах размæ рахæссын
Зианы фынгыл цæуылнæ æмбæлы æртæ кæрдзыны æвæрын, цæмæн у тæригъæддаг æмæ нæ фæтчиаг? Куыд зонæм, афтæ мардæн кæнынц фæлдисгæ æмæ хæлар. Уымæ гæсгæ æргæвдинаг хъуамæ уа раздæр хæларгонд. Цыдæриддæр сцæттæ кæнынц фыхæй, æнæфыхæй, уыдон кæнынц хæлар. Чи амард, уымæн.
Мах нæ фыдæлтæй зонæм, кувинаг æртæ кæрдзыны хъуамæ уой сыгъдæг. Сæ тых, сæ хъару уæд хæццæ кæнынц Стыр Хуыцаумæ. Кæугæ цы хæдзары кæнынц, тæфæрфæс, сæргуыбырæй кæм лæууынц адæм, уым кувынæн йæ тых сæфгæ кæны.
Фынджыдзаг хæлар куы фæкæнынц, уæд фынгыл æркалынц нозтæй иу æртах. Ахæмтæ дæр ис, кæцытæ кæрдзынтыл дæр æркалынц. Уый фæстæ цыдæриддæр сцæттæ кодтой, уыдоныл цæхх айзæрынц æмæ сыл карды цыргъ рауадзынц. Цæмæй æвзæр, хæрам тыхтæн сæ бæркадмæ бавналыны хъомыс мауал уа. Уый фæстæ ма куыд хæссыс æртæ кæрдзыны фынджы æвæрдмæ?
Æртæ кæрдзыны-иу скодтой сылгоймæгтæ- æфсинтæ хыссæйы сæрæй æмæ-иу сыхаг лæг, стæй мæрдджын мыггагæй иу лæг загътой: «Стыр Хуыцау, нæ цин æмæ нæ зиан дæр дæу- æй аразгæ сты, æмæ ацы хæдзары, ацы марды кæндтытæй фæстæмæ, æртыгай кæрдзынтæ куыд кувæм, уый сын дæ цæст бауарзæд». Бадгæ не ‘ркæнынц, Уыцы кæрдзынтæй та сылгоймæгтæ, æхсæв марды цур чи бадти, уыдон-иу дзы фæйнæ комдзаджы акодтой. Уыцы æгъдау кæнын хъæуы æрмæстдæр йæ ныгæнæн бон, иннæ кæндты сылгоймæгтæ сæхæдæг уыцы æртæ кæрдзынæй бинонты бафæдзæхсынц Стыр Хуыцауыл.
Æппæт дунейыл чырыстон диныл хæст адæм, никуы кувынц æртæ кæрдзынæй, ирон динмæ гæсгæ танæ фыдæлтæ куывтой Стыр Хуыцаумæ æрмæстдæр æртæ кæрдзынæй. Уый чырыстон динмæ ницы бар дары. Мах, ирæтты: пысылмон, чырыстон адæмы бæтты ирон дин, æртæ кæрдзыны, кусарты сæр æмæ бæрзæй. Хæрнæджы фынгыл кувгæ нæ кæнæм, фæлæ фæзæгъæм: «Нæ удыгас æмæ нæ зиан дæр Хуыцауы уазæг уæнт».
Хатгай иуæй-иу, æгъдау рæстмæ чи нæ зоны, ахæм хистæр уæддæр куы рахæссын кæны æртæ кæрдзыны фынгмæ æмæ Хуыцауы ном куы ссары, уæд фæзæгъы: иу дзы адæттут дыккаг фынгмæ кæнæ та — дарддæр. Йæ агуывзæ йæ къухы баззайы, аходгæ дзы не скæнынц, кæрдзыны та, цыма не ‘рвæссы, уыйау æй адæтты. Уым та æвæрд вæййы фынджы фæткмæ гæсгæ дыууæ кæрдзыны. Кæнæ æртæ кæрдзыны къæбицмæ арвиты æмæ æрæвæрын кæны дыууæ кæрдзыны. Ахæм æртæ кæрдзынæн сæ мидис, сæ тых хæлы, иуæрдыгæй кæугæ кæнынц, иннæрдыгæй кувæггаг кæрдзынтæ æнæвнæлдæй баззайынц, мæрдджыны хæдзары. Æртæ кувинаг кæрдзыны свæййынц кæуинаг, рухсаггаг кæрдзынтæ. Ахæм хистæрмæ йæ сыхаг куы бацæуа уазæгуаты æмæ йын цæхх, кæрдзын куы æрæвæрой, уæд фыццаг сидтæн Стыр Хуыцауы ном куы агура, уæддæр хъуамæ æртæ кæрдзыны бацагура?
Мæ хъуыды цыбырæй загътон: мауал агурæм марды кæндтытæн æртæ кæрдзыны. Мардмæ куы фæцæуæм, уæддæр дыгæйттæй, цыппæргæйттæй, фынджы дзаг чи фæхæссы, уыдон дæр фæхæссынц æмæ февæрынц, къæйттæй.
Зæгъын-ма мæ фæнды кæрæдзи æфхæрын куы райдайæм, куыд растдæр у, зæгъæм: чъири, кувинæгтæ, уæливых, хæбизджынтæ, кæрдзынтæ. Кæнæ сидт, гаджидау, куывд, рæгъ кæрæдзийæ куы нал фæхицæн кæнæм. Базонынæн сын афон нæма у?! Кæнæ фынгыл бадтыстæм, уый афтæ нæу, ома, стъолыл бадтыстæм. Нарты кадджыты дæр фыст ис нæртон фынгыл бадтысты. Ирон адæммæ, нæ фыдæлтæм фынг амоны йе ‘вæрд, хæринаджы, къæбæры, кувинаджы, кæнæ хæрнæджы ‘вæрд, уый куы нæ уа, уæд цы комдзаг скæндзынæ, цы бакувдзынæ, цы ныххæлар кæндзынæ? Æгъдауы хъуамæ мидис уа, йæ мидис ын куы нæ зонай, уæд бафæрс. Дæхионтæ ма кæн.
Æмæ ма иу ахæм хабар дзырдтæ «зиан» æмæ «мард»-ы тыххæй. Зиан, дам, у исты куы фесæфы, куы нал уа. Æмæ бинон- тæй адæймаг куы амæла, уæд зиан нæу хæдзарæн, мыггагæн? Сыхбæстæн? Тæфæрфæс фæкæнынц бинонтæн, мыггагæн æмæ сыхбæстæн дæр.
Уыцы дзырдтæ сты не ‘взаджы хъæздыгдзинад. Алы кæмттæй чи рацыдис, нæ фыдæлтæй цы ‘гъдау, цы дзырдтæ, цы дзырдбæстытæ баззадис, уыдон хæссæг уæм, æмæ мауал æфхæрæм кæрæдзи, уый фæдыл. Куыд раст у, уый хъуамæ ирон æвзаджы урокты сбæлвырд кæнæм.
ЦОКОЛАТЫ Олег
«Иры Стыр Ныхас»-ы æгъдæутты комитеты уæнг
