Газет царды айдæн у, алы бонæн дæр ын ис йæхи домæнтæ, йæхи хæстæ. Цард хабæрттæй конд у, æмæ уыдонмæ нæ фыдæлтæ хъуыстой дам-думты руаджы, кæнæ-иу æм къæхтæ æмæ къухтæ бафтыдтой, кæннод та-иу ын йæхиуæтты дæр нычъчъепп кодтой.
Дуг йæ бон калы, æрсдонау абухгæ цæуы, æмæ уыцы уылæнтæ бамбарынæн дам-думтæ æмæ хус ныхæстæ фаг не сты. Революцийы агъоммæйы ирон раззагдæр фæлтæр бамбæрстой, адæмы кæй хъæуы периодикон мыхуыры сæр, уымæй дæр сæ мадæлон æвзагыл. Къоста нын алы хорз хъуыддагæн дæр у йæ сæрбос, йæ цырв, йæ райдайæг. Уый бавнæлдта фыццаг газет «Северный Кавказ» йæхимæ æрбаивазыныл, Цомахъ ныззарыд фыццаг нæ «Ирон газет»-ы райгуырдыл.
«Ирон газет» райгуырдис 1906 азы, уый у сæрæвæрæн ирон периодикон мыхуырæн. Революцийы агъоммæйы газеттæ æмæ журналтæн (газеттæ — «Ног цард» (1907) æмæ «Хабар» (1909), журналтæ «Зонд» (1910), «Чырыстон цард» (1911) æмæ «Хуры тын» (1912) бирæ цæрæнбон нæ уыд, фæлæ сæ дуг æмæ рæстæг цы амыдта, уымæй фæндæгтæ байгом кодтой, абон сæрыстыр кæмæй стæм, уыцы газеттæ «Рæстдзинад» (1923) æмæ «Хурзæрин» (1924), журналтæ «Фидиуæг» (1927) æмæ «Мах дуг»-æн (1934). Уыдонæй алчидæр ис йе ‘нусы къæсæрыл, æнусон куыст та уæлæнгай æмæ фæлвых никуы вæййы. Æнусмæ бакæнгæ хъуыддæгтыл бирæ дзурæн ис, ныхас дæр сыл бирæ цыд, юбилейтæ дæр сын бирæ фæкодтам. Фæлæ уыдон æмæ уыдæттæ фагыл банымайæн нæй, уымæн æмæ цардимæ æмдзу кæнынц, сæ лæггæдтæ фылдæр кæнынц, зиуæттæ сты кæддæриддæр.
Ацы аз нæ куырыхон газет «Рæстдзинад»-ы рацыдыл сæххæст 95 азы. Кæуылты азтæ сты, уал азы — лæггадгæнæг, уал азы — уырдыглæууæг, уал азы — цырагъдарæг, уал азы — Рæстдзинад хъахъхъæнæг æмæ Рæстдзинады сæрыл тохгæнæг.
«Рæстдзинад»-ы кой скъолайы дæр хъуыстон, йæ артдзæстмæ йын фæндаг та ссардтон 1955 азы, ирон филологийы факультеты студент куы сдæн, уæдæй фæстæмæ. Уæдæй абонмæ Ирыстоны дыууæ сæйраг газеты æмæ нæ дыууæ нывæфтыд журналы систы мæ царды хæлæрттæ, мæ уынаффæгæнджытæ.
Ирыстонæн йæ Цæгат хайы авналæнтæ фылдæр æмæ тыхджындæр сты. Диссаджы газет у «Рæстдзинад» æрмæджытæй дæр æмæ æвзагæй дæр. Алывæрсыг у алцæмæй дæр, æххæссы æппæтыл дæр. Ныхас кæны хистæртимæ, цардаразæг фæлтæримæ, нæ фидæны ныфсытæ — нæ сабитимæ; æфсинтæ æмæ чындзытимæ. Ныхас кæны хæдзары уагыл, йæ цæст дары алы хатт дæр нæ цин æмæ хъыджы фынгтæм, нæ хистæрты уагахаст æмæ сæ сидтытæм. Канд æппæлгæ нæ, карзæй домы, цæмæй ирон лæг уа ирон йе ‘взаг æмæ йе ‘гъдауæй, алы хатт дæр зæрдыл æрлæууын кæны: адæм се ‘гъдæуттæ æмæ се ‘взагæй адæм кæй сты.
Чи фæнымайдзæн, нæ сыгъзæрин газет йæ уд цæуыл хъары, æпппæт уыдæтты. Чи кæсы «Рæстдзинад», уый йæ хорз зоны, нæ фæдисон кæй у, кæй у йæ номы аккаг, 95 азы уыцы ном кад æмæ радимæ кæй хæссы.
«Рæстдзинад» йæ фæзындæй абонмæ у ирон аив дзырды дæсныты хъомылгæнæг. Иунæг фыссæг дæр нæ зæгъдзæн афтæ, мæныл «Рæстдзинад»-ы лæггад нæй. Мæхи хъуыды та у : национ интеллигенцийæн «Рæстдзинад» кæддæриддæр ис мады бынаты. Кæцы поэт нæ зæгъдзæн, мæнæн мæ ном ныхъхъæр «Рæстдзинад»-ы руаджы. Цал поэты загътой, мæныл фыццаг базыртæ басагъта нæ уарзон газет «Рæстдзинад», зæгъгæ.
Абон «Рæстдзинад»-æн табугæнджытæ бирæ ис, фæлæ йæм дардæй æнæмæты цæстæй чи кæсы, ахæмтæ дæр цъус не сты. Национ хæзнатæ бабиноныг кæнынæн абоны хуызæн рæстæг никуы уыд. Фæзынд фадæттæ æмæ алчи йæ гуылы бын æндзары. Цомахъы загъдау: «Нæ фехъуыстон мачи зæгъæд!», нæ гуылмæ радтæм нæ тыхтæ, æрдæг фыхæй ма баззайа. Æнæмæт ахастæй спайда кодтой нæ сыхæгтæй чидæртæ æмæ нын нæ хæзнатæ ссивынц сæхирдæм.
Дзырд дæр ыл нæй, стыр бæрæгбоны къæсæрыл æрлæууыдыстæм, æмæ бакæнæм афтæ, цæмæй нæм «Рæстдзинад»-ы фыдæбæттæ бахъарой, цæмæй нæ сывæллæттæм сдзурæм сæхи æвзагыл, цæмæй алы бон цы къус, цы уидыг æмæ агуывзæйæ пайда кæны сывæллон, уыдоны нæмттæ зона иронау.
Æз æй уæндонæй зæгъын: зæххы къорийыл не ‘взаг æмæ не ‘гъдæуттæн æмбал нæй, Кавказмæ цæрæнбонты цы бæлццæттæ фæцыд, уыдонæй махмæ, æппæлынæй дарддæр фау ничи æрхаста. А. Шегрен æмæ нын В. Миллер цы сарæзтой, уыдон кæуылты диссæгтæ сты. «Рæстдзинад» сыл дзуры, «Рæстдзинад» сæ амоны, фæлæ…
Мæ зæрдæ мæм афтæ дзуры: цы хæдзары «Нарты кадджытæ» æмæ Къостайы «Ирон фæндыр» нæй, уый ирондзинадæй цух у, «Рæстдзинад» чи нæ кæсы, уый та йæхицæй æнæхъуаджы æппæлы.
Йæ рæстæджы, дзæнæты бадинаг Хъесаты Валодя, «Рæстдзинад»-ы кусджыты сæрысуангæй йæхи онг рахуыдта «Рæстдзинады мæсыг амайджытæ». Мæсыг амайын æнцон хъуыддаг нæ уыд. Нæ уыд æнцон газет «Рæстдзинад» Æрфæны фæды онг сисын, фæлæ уый бантыст, уыцы фыдæбæтты сæргълæууæг чи уыд, уыдонæн: Хъаныхъуаты Валодя æмæ Хъесаты Валодяйæн. Дзæнæты бадæнт.
Абон «Рæстдзинад»-ы зиууæттæ тыхджын, хъаруджын, фæразон сты æмæ сын Хуыцауы цæст уый бауарзæд, цæмæй сæ тырыса ныллæгмæ ма æруадзой.
Чи фæуыдзæн нымад газет «Рæстдзинад»-ы конд хъуыддæгтæ. Дзурын та сыл æнæмæнг хъæуы. «Рæстдзинад»-ыл кады зарджытæ фæзынд. Уый та дзурæг у, кæй ис Ир, йæ зæххыл Рæстдзинад, Уарзондзинад æмæ Æрдхорддзинад. Уыдон нæ къухтæй куыд нæ ахауой, уый нын бауарзæд Стыр Хуыцауы цæст.
Мæ ныхас мæ фæнды балхынцъ кæнын поэт Тыджыты Юрийы ныхæстæй: «Цу дарддæр! Ды Ирæн лæггад кæн фыртау; Уадз, зæлæд дæ ныхас аланты æвзагыл, Мыггагмæ Рæстдзинад нæ дзыллæтыл тау».
Зынаргъ «Рæстдзинад»-ы кусджытæ! Фæрнæй кусут, æнæниздзинад, куырыхондзинад, куысты фæразондзинад уæ къухæй макуы ахауæнт. Ир — уæ фæндиаг, сымах та — Иры фæндиаг!
Уæ хорзмæ бæллæг ПЛИТЫ Гацыр, «Рæстдзинад»-ы хæлæрттæй иу
