Уæрæсейы национ зылдтæ, облæсттæ, крайтæ,стыр горæтты ирон культурон æхсæнадтæ кæм нæй, ахæм зын ссарæн у. Ирон культурон æхсæнадтæ ис хæстæг æмæ дард фæсарæнты дæр. Уыдон æрмæст се ‘мзæххонты иугæнæг, се ‘гъдæуттæ, сæ культурæ, сæ аивад, сæ удварны уидæгтæ хъахъхъæнæг не сты, фæлæ ма семæ зонгæ кæнынц, цы адæмты æхсæн цæрынц, уыдоны дæр.
Сæ хорз хъуыддæгтæй, сæ адæймагуарзындзинадæй, се ‘фсарм, се ‘гъдауæй бæрзонд хæссынц ирон адæмы ном, иудадзыг архайынц Ирыстонимæ сæ бастдзинæдтæ фидардæр кæныныл.
Абон нæ газеткæсджыты рæгъмæ хæссæм Уæрæсейы æппæты уазалдæр æмæ зынвадатдæр ран Норильскы цæрæг ирæтты хабæрттæ.
Горæт Норильск ис фæсполярон зылды æрдæгсакъадах Таймыры. Даргъ полярон æхсæвтæ ам раивынц даргъ полярон бонтæм. Зымæг дзы вæййы тынг уазал æмæ тыхдымгæтæ. Зымæджы уазал æрхауы 56 градусы онг. Уыцы уазæлттæ æмæ зын уавæрты цæрынц æмæ фæллой кæнынц 8 мин ироны бæрц. Ам цæргæйæ уыдон нæ рох кæнынц сæ уидæгтæ, се ‘взаг, сæ культурæ. Сыгъдæгæй хъахъхъæнынц сæ фыдæлты æгъдæуттæ.
Цы иу кæны уазал, зæххы кæрон Норильскы хъарм æмæ дидинæгкалгæ Ирыстонимæ? Фыццаг бакастæй ницы. Фæлæ… Ирыстоны хæхты хъæздыг æрдзон хæзнатæ куы нæ уыдаид, уæд дзы нæ байгом кодтаиккой Цæгат Кавказы хæххон-металлургон институт. Уыцы уæлдæр скъолайы рауагъдонтæ систы æрхуы æмæ никелы комбинаты æппæт къабæзты дæр хъæугæ специалисттæ, хæххон æрзæткъахджыты дæснытæ.
Горæт Норильск 1956 азы ссис промышленнон центр. Хъуыдис дзы бирæ ахуыргонд дæсны специалисттæ. Æмæ уæд аразын цы æрзæткъахæнтæ райдыдтой: «Маяк», «Октябрьскаг», «Комсомольскаг» уыдоны бындурæвæрджытæ уыдысты ирæттæ. Сæ иу уыд, абон æппæт бæстæйы дæр йæ фæллойадон æнтыстдзинæдтæ, йæ разамонæджы стыр курдиат æмæ æнæхин фæллойæ зындгонд чи у, уый — Хъæрджынты Хъазыбег. Йæ хъазуатон фæллойæ стыр кад скодта æрмæст йæхицæн нæ, фæлæ æппæт ирон адæмæн дæр. Норильскы цы бирæ адæмыхæттытæ цæры, уыдоны шахтерты бинонтæй иу дæр ахæм нæ уыд, Хъазыбеджы уазæгуаты æрбацыд стыр æхсызгондзинад кæмæн нæ хаста. Фæстаг азты дæр-иу Хъазыбег рæстæг ссардта, Норильскмæ-иу Ирыстонæй цы æрыгон фæсивæд æрцыд, уыдонимæ фембæлынæн. Уый æдзухдæр йæ цæст дардта Хæххон-металлургон институты рауагъдонты архайдмæ, сæ куысты æнтыстдзинæдтæм, сæ карьерон рæзтмæ æмæ сын фæдзæхста, цæмæй æдзухдæр сæ зæрдыл дарой Ирыстонæй кæй сты, уый. Цæмæй се ‘гъдау, сæ куыстæй уой фæзминаг æдзухдæр æмæ сæ сæрмæ ма хæссой æнæуаг митæ. Уыцы фæдзæхстытæ цыдысты фæлтæрæй-фæлтæрмæ æмæ алчидæр архайдта, Хъазыбег цы сыгъдæг ном ныууагъта, уый ма фæчъизи кæныныл, йæ кадыл ын кад æфтауыныл. Æмæ сын æнтысгæ дæр кодта. Йæ фæстæ кæй ныууагъта, уыдон стыр æвæрæн бахастой æрмæст комбинаты райрæзтмæ нæ, фæлæ горæты рæзтмæ дæр. Уыдон уыдысты: æрзæткъахæн «Комсомольскаг» директор Хъазиты Хамби, æрзæтыссæн фабричы директор Тинаты Тамерлан, æрзæткъахæн «Октябрьскаг»-ы директор Къубалты Батрадз, бæлццæттæласæн автотранспортон куыстуаты директор Темырты Мæирбег, горæт Норильскы администрацийы сæргълæууæджы хæдивæг Лолаты Алан, æрзæтхъæздыггæнæн фабричы директор Баскаты Петр, хайады хицау Цгъойты Георги æмæ бирæ æндæртæ.
Ирæттæ абон дæр кусынц æмæ ахсынц бæрнон бынæттæ Норильскы: комбинаты директоры хæдивæг Гæлæуты Роберт, куыстадон иугонд «Норильскцалцæг»-ы директор Санаты Константин, æрзæткъахæн «Комсомольскаг»-ы сæйраг инженер Рæмонаты Алыксандр, трест «Шахтсæрмагондарæзтад»-ы разамонæг Галачиты Руслан, æрзæтыссæн фабричы директор Дзансолты Игорь, горæт Норильскы федералон къазнайы разамонæг Беккуызарты Тотрадз, «Промкомплект»-ы разамонæг Куыдзиаты Валери, æрзæткъахæн «Таймыраг»-ы хайады хицау Гацолаты Æхсарбег æмæ иннæтæ. Горæт Норильскы арæзт æмæ хæрзаив скæныны хъуыддаджы дæр чысыл не ‘нтысы ирæттæн. Амалхъом Цæрикъаты Алан цы бирæ агъуыстытæ сарæзта, уыдон — горæты библиотекæ, ЗАГС, фысымуат «Талнах», базарадон комплекстæ — срæсугъд кодтой горæты фæлгонц.
Базарады хорз æнтыстдзинæдтæ æвдисынц Лалыты Станислав, Дзæгъойты Заремæ, Плиты Игорь, Плиты Мзия, Хъесаты Фатимæ.
Не ‘мзæххонты æхсæнад «Фæсполярон Ирыстон»-æн 2011 азæй нырмæ разамынд дæтты Бериты Тимур. Уый стыр куыст бакодта æмæ кæны Ирыстонæй рацæуæг адæмы баиу кæнынæн. Йæ кадæй æппæт æмзæххонтæн дæр фæзминаг у Ныхасы советы разамонæг Хуытъинаты Хазби. Уый стыр æргом здахы фæсивæдимæ куыстмæ. Не ‘мзæххонты æхсæнады кусы адæмон зарджыты æмæ кæфтыты ансамбл, клуб КВН. Æмбалты Геннадийы разамындæй æнтыстджынæй архайы футболон командæ. Уый горæт Норильскы ерысты архайгæйæ равдыста æппæты хуыздæр бæрæггæнæнтæ.
Ирон адæмы культурæ, йе ‘гъдæуттæ бахъахъхъæныныл зæрдиагæй архайы ирон æхсæнад «Фæсполярон Ирыстон».
Алыхуызон æхсæнадон мадзæлтты архайгæйæ, равдисынц ахæм дæсныйад, арæхстдзинад æмæ дисы бафтауынц æрмæст ирон æхсæнады уæнгты нæ, фæлæ мадзалы æппæт архайджыты дæр. Национ культурæйы фестивалы равдыстой ирон чындзæхсæв. Уым фестивалы архайджытæ федтой хистæртæ чындзæхсæвы дзаг фынгыл бадгæйæ сæм рæсугъд чындзы куыд æрбакодтой, куыд ын куывтой, заргæ, фæндырдзагъдимæ йæ куыд рахуыдтой, йæ хыз ын куыд систой, хистæр сылгоймæгтæн чындз мыды къусæй ацаходынæн уидгуытæ мыдимæ куыд дæтты, сывæллæттæн хъазæнтæ æмæ адджинæгтæ куыд уары. Ноджы диссагдæр та вæййынц уæливыхтæ кæныны ахуыртæ. Ацы мадзалы архайын кæй бафæнды, уыдон æдзухдæр тынг бирæ кæй вæййынц, уымæ гæсгæ нæ дæсны хæринаггæнджытæ Тускъаты Ритæ, Чегаты Маринæ, Хуыгаты Кристинæ, Цъæхилты Зæлинæ рагацау скæнынц стыр хыссæ æмæ æрцæттæ кæнынц цыхт, цæмæй, кæй бафæнда, уыдонæй алчидæр скæна йæхи уæливых, уый фæстæ йæ йæ бон у сæхимæ ахæссын. Æппæт хæринæгтæ дæр чи дæтты, уыдон чызгæй, лæппуйæ, æнæмæнг, вæййынц национ уæлæдарæсы.
Æппæтадæмон бæрæгбон «Хетæджы бон» фæбæрæг кæнынц æрдзы хъæбысы. Уыцы бæрæгбонмæ алы кары адæймæгтæ æрбацæуы æртæ сæдæйæ фылдæр. Бæрæгбоны сæйрагдæр вæййы хæрд æмæ нозт нæ, фæлæ циндзинад æмæ хъæлдзæгдзинад, кафт æмæ зард.
ДЗÆГЪОЙТЫ Вячеслав,
Ирæтты Уæлдæр
Совет «Стыр Ныхас»-ы сæрдары хæдивæг
