Кинорежиссер, драматург, республикæйы аивæдты сгуыхт кусæг Магкæты Людмилæйы сфæлдыстадон къæбицы сты, киноисынады дæснытæ аккаг аргъ кæмæн скодтой, алыхуызон конкурстæ æмæ фестивальты уæлахиздзау чи сси, уыцы кинонывтæ. Документалон «цыбырметражкæйы» дæсны, сæ исгæйæ уыд сценарист, продюсер æмæ оператор дæр. Æрмæст æгæрон уарзондзинад кæй риуы судзы, ахæм адæймаджы къухы бафты, цæлхдурты сæрты хизгæйæ, бæрзонд æмвæзадмæ кæй систа, ахæм кинонывтæй йæ адæмы удысконд фæхъæздыгдæр кæнын.
– Фæндид мæ мæ юбилеймæ мæ ист кинонывтæм бакæсын. Се ‘ппæт фенынæн фадат нæ уыдзæн, фæлæ, чи зоны, уыдонæй се скъуыддзæгтæм. Алкæцы дæр дзы мæ уды иу хай у, сæ иуы тыххæй дæр къæмдзæстыг нæ дæн, – зæгъы сæ автор.
Людмилæ у, Цæгат Кавказы сæрмагонд ахуырад кæмæ ис, иунæг ахæм сылгоймаг-кинорежиссер. Аивадон киноныв «Веселые ребята», иннæ кинонывтæ, кæлæнтæ скæнæгау, арф фæд ныууагътой чысыл Людæйы зондахасты. Фæндыд æй аивадон кинонывтæ исын. Скъола каст фæуыны фæстæ ныффыста Цæдисы зындгонд кино æмæ театры режиссер Георгий Козинцевмæ. Æрыгон чызгмæ цы дзуапп сæрвыста, уым загъд уыд: «Уый фæлтæрддзинады дæсныйад у!». Фыстæг арвыста Довженкойы ахуыргæнинаг, кинорежиссер æмæ сценарист Ларисæ Шепитькомæ дæр, режиссурæ цы у, уый йын райхæлдта. Режиссурæ, зæгъы, цæстылуайæг сæрмагонд дæсныйад у. Фæстæдæр æй, кинонывтыл кусгæйæ, йæхиуыл банкъардта, кино кæй у фæлгонцадон хъуыды.
– Блок ныффыста: «Æхсæв, уынг, фонарь, афтек». Киноныв исгæйæ, уый æххæст хъуыды у, æхсæвыгон уынджы афтечы раз цырагъ судзы, æмæ дзы цы архайд цæуы, уый адæймаджы цæстытыл ауайы. Уый у фæлгонцадон хъуыдыкæнынад, ахсджиаг у кино исгæйæ. Æнæ уымæй хорз киноныв сисæн нæй. Ныр фæлгонцадон хъуыдыкæнынад нал ис. Бирæтæ сахуыр кæнынц аивадон кино исыны дæсныйадыл, фæлæ афтæ рауайы: канва æмæ сценари ис, сценаримæ гæсгæ актертæ цыдæртæ дзурынц… Уый æрмæст ирон кинойы бæллæх нæу. Акæс-ма, телеуынынады каналты цавæр кинонывтæ æвдисынц, советон кинонывтæ! Иннæтæ, уырыссагау «мыльные оперы» кæй хонынц, алыхуызон сериалтæ, уыдон кинойы сæфт сты, уымæн æмæ дзы сты уыцы-иу диалогтæ æмæ сюжеттæ, науæд та фыдгæнджыты ныхмæлæуд: кæрæдзийы нæмыны сценæтæ, мæрдтæ, туджы лæсæнтæ æмæ хæлд нывтæ! Кинойы мидис цæй мидæг ис? Куыд аивад, йе ‘взаджы фæрцы адæймагмæ хæссы егъау философон хъуыды, æрмæст уый хъуамæ кинойы ‘взаг уа. Ныры кино, уыимæ, документалон кинойы хуыз дæр, у телевизион. Мæ кинонывтæ цæуылнæ æвдисынц? Уымæн æмæ сты стыр экранæн ист. Цыбырметражон æмæ æгъуыз кинонывтæ стæм хатт равдисынц ныр. Киноныв «Венера» цифрон камерæтæй ист у, æвдыстой йæ. Оператор æмæ режиссерæн хъуамæ сæхи цæстæнгас уа, цы кинонывыл кусынц, уымæ. Нырыккон кинойы сæйрагдæр цæлхдур цы у? Фыццаджыдæр, байрæзт, чиныг кæсын чи нæ зоны, уыцы фæлтæр. Мах ивгъуыд æнусы 80-æм азты чиныг балхæнынмæ рады лæууыдыстæм, кастыстæм бæзджын журналтæ. Абон сæ ничиуал кæсы, æрмæст – электронон чингуытæ. Уыдоны та нæй, гæххæттын чиныджы цы уд æмæ тых ис, уый. Адæммæ, сывæллæтты зонды нал рæзы фæлгонцадон хъуыдыкæнынад, – сагъæс кæны кинойы дæсны.
Йæ ист кинонывтæн сæ фылдæр хайыл бакуыста Георги Гавриловимæ, хæдахуыр оператор уыд, тæхуды йæм кодтой дипломджынтæ, афтæ хорз зыдта йæ куыст. Уыд æм, цы иста, уымæ йæхи цæстæнгас. Цæгат Кавказы кинохроникæйы студи куы сæхгæдтой, уæд республикæйы фæзынд бирæ чысыл студитæ. Людмилæ куыд зæгъы, афтæмæй дзы режиссеры диплом никæмæ ис. Вадим Грунинмæ дæр, зæгъы, нæ уыд, фæлæ ахæм диссаджы кинонывтæ систа, æмæ дунеон фестивальты хорзæхджын æрцыдысты. Ныр цæры Америкæйы. «Венера», «Украденная победа», «Дух нартов», «Законы гор», Дети индиго», «Нартиада, или Ковчег Роланда», «Игры нартов» – æдæппæтæй 40 кинонывæй уæлæмæ бантыст сисын Магкæты Людмилæйæн.
– Голуб Лешæ киностудийы архивы куыста уыцы рæстæг. Телефонæй мæм æрбадзырдта, нæ кусджытæй чидæр цæугæ кæны, зæгъгæ, æмæ йæ куы бафарста: «Цы дын балæвар кæнæм?», уæд дзы ракуырдта «Одна судьба»-йы къопи. Разыйы дзуапп ын раттон, куыд æхсызгон мын уыд, мæ киноныв лæварæн кæй бахъуыд, уыцы цау!
Кино куыд райгуыры? Алагирмæ цыдтæн автобусыл, мæ фарсмæ бадт сылгоймаг. Хъуынтыз, уазал бон уыд. Фæкомкоммæ дæн йæ хæцæныл æвæрд къухтæм, йæ ныхты бын уыд зæхх. Хæцæныл ма йæ къух уыд, нæ комкоммæ цы чызг бадт, уымæн дæр, йæ къух – даргъ ахуырст дзæмбытимæ. Уыцы ныв мæ цæст уайтагъд ацахста, чызг фæндаггаг сисынмæ нæ арæхст йæ чыссæйæ, афтæ даргъ уыдысты йæ ныхтæ. Мæ фарсмæ цы сылгоймаг бадт, уымæн, куыд бамбæрстон, афтæмæй мæнмæ уыд йæ ныхас: «Талынг ма уыд, афтæ сыстадтæн æмæ хъæдмæ давæттæм ацыдтæн (уыд мартъи). Голлаг дзы ракодтон æмæ сæ горæтмæ сдавтон. Уыцы æхцайæ хостæ балхæдтон нæ лæгæн (автобусы фæсте бадт), мæ чындзæн шоколады плиткæ балхæдтон, «Аленка» бирæ уарзы», – йæ хæдзармæ здæхгæйæ амондджынæй дзырдта сылгоймаг. Æз та ахъуыды кодтон, кæс-ма, цы адæймæгтæ цæры нæ зæххыл. Кæйдæр тыххæй цытæ кæны! Иннæмæн цы адæймаг цæры, уый фидæны адæймаг у, – зæгъы, йæ адæмыл, сæ сомбоныл арф философон хъуыдытæ цалдæр томæй чингуыты чи ныффыста, уый – Магкæты Людмилæ. «Закон гор» – документалон киноныв. Актертæ дзы нæ хъазы, хуымæтæг адæймæгтæ уыдысты йæ хъайтартæ. Сæ дзуринæгтæм-иу куы бахæццæ сты, уæд та пленкæ фæцис… Сæ сисынæн иумæйаг æвзаг ссарын хъуыд, уæд хуыздæрты истой. Хъыгагæн, зæгъы, абон экран байдзаг рог сылгоймæгты ист равдыстытæй, адæмы рæгъмæ хæссынц чъизи. «Фараст хатты смой кодта, æмæ дзы кæцыйы тыххæй радзура, уый нæ зоны. Уый аивад нæу, хъуыды хæссæг та «Секрет на миллион»-ы равдыст у, – зæгъы Людмилæ. Киноныв «Украденная победа» йæ ныййарджытæ æмæ уыцы фæлтæры номыл ист у.
– Фæндыд мæ се ‘ппæтæн дæр мæ сæрæй ныллæг акувын. Мæ фыд Сталинграды бынмæ хæцыд, цалдæр боны, атакæйы ацæуынмæ ‘нхъæлмæ кæсгæйæ, уазал митыл фæхуыссыдысты, уазал дзы бацыд æмæ фæрынчын. Стæвд кодта, хуыфæг ыл бахæцыд æмæ тифæй фæрынчын, зæгъгæ йæ дзæбæх кæнынмæ арвыстой. Йæ ацыды фæстæ йæ хæстон æмбæлттæй йæхицæй фæстæмæ ничиуал баззад æгасæй… Профессионалон камерæ мæм нæ уыд, афтæмæй истон киноныв Реуазты Верæ æмæ фыссæг Хъайтыхъты Азæмæты тыххæй. Диссаджы адæймæгтæ уыдысты дыууæйæ дæр. Йæ азтыл ма бафтыдта, афтæмæй ацыд хæстмæ Верæ. Киноныв куы истон, уæд æруатон ис. Цы мын радзырдтой, уымæн йæ цыппæрæм хай дæр нæ бацыд кинонывмæ. Автор дæр, сценарист дæр, продюсер дæр, оператор дæр мæхæдæг уыдтæн. Æхца дæр мæм нæ уыд, сæ раныхæстæ мын ПТРК «Алани»-йы оператор Гайты Хетæг систа, иннæ – мæхæдæг, – йæ мысинæгтæ дзуры Людмилæ.
Киноаивады дæсныйы сагъæсы ‘фтауы, нывы темæ кæронмæ куы нæ раргом кæны режиссер, уæд уый. Сæргонд ын вæййы, метражтæ ис, бирæ æрмæг сисынц, йæ хъуыды та режиссер æххæстæй нæ раргом кæны.
– Уыдон кинонывтæ рахонæн нæй, сты телеуынынады равдыстытæ. Иронау сыл чи кусы, уый у Туаты Алинæ. Нæ йæм æфсæдын хъусынæй, иронау ма ахæм рæсугъд дзырдта Дзуццаты Анатоли дæр. Фæстагдæр кинонывтæй иу у «Законы гор», Цæгат Кавказы республикæты алы ран дæр ис. Дагестан, Адыгейæ, Кæсæг æмæ Балхъар, Ирыстон – мæ кинонывтæ ам ист æрцыдысты.
Людмилæйы ныййарджытæ Алагиры райгуырдысты, Алагираг уынджы – йæ мад, фыд та – Салыгæрдæны. Бынæттон уæлмæрдты сæ бавæрдтой, уым сты сæ ныййарджыты ингæнтæ дæр. Æнæкæрон бирæ уарзы ирон киноаивады дæсны йæ райгуырæн горæт. Сæ уынджы скодта хæдзар æмæ дзы фарнимæ цæры. Кино кæдæй нал исы, уæдæй фыссы чингуытæ. Чингуыты тæрхæгыл сæ фарсмæ – рагæй кæмæ бæллы, уыцы кинонывы сценари. Алы сфæлдыстадон куыст дæр æнæ ‘хца царды рауадзæн нæй. Людмилæ та йæхæдæг нæ аххæсдзæн алцæуыл. Фæнды йæ, уыцы хъуыддаджы йын чи баххуыс кæндзæн, ахæм адæймагмæ йæ курдиат бахæссын. Фæнды йæ фембæлын ирон амалхъом адæймаг Хъесаты Игоримæ. Сагъæс кæны, Уататы Бибойæн цы сценари ныффыста, уый æнæххæстгондæй куы баззайа, ууыл.
Магкæты Людмилæ бирæ арфæтæ райсдзæн йæ юбилейон гуырæнбоны фæдыл, цы йын бантыст Ирыстоны æмæ Цæгат Кавказы киноаивады рæзтмæ бахæссын, уый та фидæны фæлтæртæн уыдзæн фæзминаг.
ХУЫБИАТЫ Ларисæ
