Дунейыл цы хæстытæ цыдис, уыдонæй 1941-1945 азты чи уыд, уымæй æвирхъаудæр æмæ зæрдæхалæндæр нæ уыд. Æнаххосæй милуангай адæймæгтæ бацарæфтыд сты Фыдыбæстæйы Стыр хæсты. Сæрд йæ тæккæ тæмæны куы бацыд, уæд хурхæтæны мæйы 22 бон немыцаг лæгсырдтæ, стонг бирæгътау, бонивайæнты æваст æрбалæбурдтой нæ Райгуырæн бæстæмæ. Уыдон æнауæрдгæйæ куынæг кодтой сывæллæтты, сылгоймæгты æмæ суанг зæрæдты дæр. Пырх кодтой, советон адæм сæ хидвæллойæ цы куыстуæттæ, хæдзæрттæ æмæ галуантæ фæцарæзтой, уыдон. Хоры быдыртыл та æфтыдтой зынг, цæмæй сæ тыллæг ма систаиккой адæм æмæ æххормагæй сæ мæлæт ссардтаиккой.
Цыфыддæр знаджы ныхмæ растадысты советон адæм, сæ сæргъы Сталин, афтæмæй бахъахъхъæдтой нæ Райгуырæн бæстæ. Уыцы рæстæг, нæ фыдызæхх фыдгулы къæхты бын йæ хъæдгæмттæй куы хъæрзыдта, уæд Ирыстоны æцæг фырттæ æмæ чызджытæ, фидар гæнæхтау, иумæ æрлæууыдысты Советон Цæдисы иннæ адæмты минæвæртты æмрæнхъ æмæ знагæн бæрзæйсæттæн цæфтæ ныккодтой, æмæ йæ æгады тард фæкодтой нæ Цытджын бæстæйæ.
Уыцы тугкалæн хæсты чи архайдта, уыдонæй иу уыд Дзугаты Барисы фырт Алыксандр. Уый райгуырд 1923 азы Хуссар Ирыстоны Дзомагъы хъæуы хуымæтæг зæхкусæг бинонты æхсæн. Йæ фыд Барис æмæ йæ мад Сæниатæн Мады-Майрæм цæстуарзон лæвар ракодта фондз лæппуйы: Алыксандр, Дзоццæ, Хату, Уасдже, Гадзе æмæ иунæг цъæхдзаст чызг Адосяйы. Æвæццæгæн, ног чындзæй Сæниатæн йæ хыз куы истой, уæд ыл йæ хызисæджы куывдтытæ æрцыдысты. Хæхбæсты æвадат рæтты уыйбæрц бинонтæ дарын уыд тынг зын. Алыксандр, куыд зæнæджы хистæр, афтæ куыстхъом куы фæци, уæд æххуыс кодта йæ фыдæн, цыд фыййау, хуым кодта, тыдта хор, карста хос. Иуахæмы та хос куы карста, уæд æм хъæуыхицау фæдисы цыд скодта уыгæрдæнмæ æмæ йын бамбарын кодта, зæгъгæ, нæ бæстæмæ немыц ныббырстой æмæ хæст райдыдта. Алыксандр сагъдауæй аззад, йæ уис кæронмæ дæр карст нæ фæцис, афтæмæй йæ куыст ныууагъта. Балæвæрдта куырдиат, цæмæй йæ барвæндонæй хæстмæ акæной. Хъæубæстæ, бинонтæ кад æмæ радимæ афæндараст кодтой Алыксандры хæсты быдырмæ. Уыцы рæстæг ахуырмæ æрвыстой Сухумы фистæг æфсæддон училищæмæ, æмæ уал æй уырдæм арвыстой. Ацы училищæ каст куы фæци, уæд ын лæвæрд æрцыд лейтенанты цин.
… 1943 азы июлы æрвыст æрцыд цыппæрæм Украинаг фронтмæ æмæ нысангонд æрцыд 116-æм гвардион полчъы взводы командирæй. Карз хæсты фæцæф æмæ йæ арвыстой Махачкалайы 1586-æм госпитæлмæ. Уым йæ хъæдгæмттæ нæма байгас сты, афтæмæй та йæхи фæндонмæ гæсгæ ногæй æрвыст æрцыд фронтмæ æмæ йæ снысан кодтой 312-æм гвардион полчъы зинитон-пулеметон взводы командирæй. 1944 азæй 1945 азмæ архайдта немыцаг лæбурджыты ныхмæ тохты Румыны, Югославийы, Австрийы, Венгрийы, Чехословакийы. Фæцæф фондз хатты.
Карз хæстытæй иуы цы лæгдзинад равдыста, уый тыххæй йын лæвæрд æрцыд Сырх Стъалыйы орден. Мæнæ цы фыссынц ацы ордены тыххæй сайт «Адæмы хъуыдæджы»-йы:
«1945 азы 15 январы горæт Эстергом-Венгрийыл хæсты рæстæг, 309-æм гвардион æхсæг полчъы фистæгæфсæддонтимæ немыцæгты ныббырстытæн аст хатты ныхкъуырд радта. Знаджы æфсæддонтæй уыцы ныббырсты фæмард 100 солдат æмæ афицеры.
Дзугайы-фырт у паддзахадон хæрзиуæг “Сырх Стъалыйы орден”-ы» аккаг.
Алыксандр хæсты кæронмæ хъæбатырæй кæй хæцыд, уымæн æвдисæн сты йæ бирæ майдантæ дæр: «За оборону Кавказа», «За освобождение Белграда», «За взятие Будапешта», «За взятие Вены», «За победу над Германией», «За победу над Японией», «За боевые заслуги» æмæ æндæртæ.
Хæсты фæстæ Алыксандр сыздæхт Ирыстонмæ æмæ фæстæдæр ахуыр кæнынмæ бацыд Калининграды милицæйы скъоламæ. Ацы скъола каст куы фæци, уæд райдыдта «участочы инспектор»-æй кусын Аланскы хъæуы. Уый фæстæ та уыцы-иу рæстæг куыста инспекторæй Дачнæйы, Куырттаты æмæ Донгæроны. Йæ куыст æнцон нæ уыд, зилын æй хъуыд æртæ хъæуыл. Уæды рæстæг хæдтулгæтæ фаг кæй нæ уыд, уымæ гæсгæ, цæмæй йæ куысты къуылымпытæ ма уыдаид, уый тыххæй ацы хъæутыл зылд бæхы бидаркæйæ. Бакуыста милицæйы 20 азы бæрц æнæхин æмæ рæстзæрдæйæ, уый тыххæй йæ схорзæхджын кодтой майдантæй: «50 лет Советской милиции», «За 15 лет безупречной службы в МВД СССР” æмæ æндæртæй.
Алыксандр бинонты хъуыддаг бакодта хурæнгæс сылгоймаг Хетæгкаты Никъалайы чызг Мариаимæ. Уый уыд кадджын сылгоймаг, куыста ахуыргæнæгæй скъолайы. Æмæ йын йæ хорз куысты тыххæй лæвæрд æрцыд Ирыстоны сгуыхт ахуыргæнæджы ном. Алыксандримæ сын рантыст æртæ лæппуйы æмæ иунæг чызг. Хъыгагæн, сæ хистæр лæппу Анатоли хæрз æрыгонæй йæ рухс дунейæ ахицæн. Сæ иннæ лæппу Витали бирæ азты фæкуыста хъæууон хæдзарады къабазы бæрнон бынæтты. Лæвæрд ын æрцыд республикæйы хъæууон хæдзарады сгуыхт кусæджы ном. Иннæ лæппу Вячеслав дæр бирæ фæкуыста хъæууон хæдзарады. Чызг Верæ та сахуыр кодта технолоджы дæсныйадыл. Алыксандр æмæ йе ‘мкъай цардæн йæ тæнджытæ нæ агуырдтой, фæлæ цыдысты йæ æрфыты. Цалдæр азы цыфыддæр знаджы ныхмæ тох кæнынæн цас хъару æмæ лæгдзинад хъуыд, уæдæ милицæйы куыст дæр хæстæй уæлдай нæу, адæймаг фыдбылызы кæд бахаудзæн, уый ничи зоны.
Ныййарджыты рухс нæмттæ, абон рохуаты не сты сæ байзæддæгтæй, арæх цæуынц уæлмæрдтæм, сыгъдæг сын дарынц сæ ингæнтæ. Ирон адæммæ ахæм ныхас баззад, марды аудын, дам, дзуары аудынæй уæлдай нæу. Гъемæ цы кæстæртæ ныууагътой, уыдон сæм, дзуармæ кувæгау, куыд кæной, уыдон та, цы бæсты сты, уырдыгæй сыл хæрзаудæн куыд кæной, ахæм арфæ сын Дунескæнæг ракæнæд.
ХÆМЫЦАТЫ Раман,
æхсæнадон уацхæссæг
