Хагуш Левы чызг Саидӕ — Абхазы паддзахадон университеты социологи ӕмӕ политологийы кафедрӕйы доцент. Райгуырд Гагрӕйы район Бзыбы. Сухумы 10-ӕм астӕуккаг скъола каст фӕуыны фӕстӕ ахуыр кӕнынмӕ бацыд Абхазы паддзахадон университеты филологон факультеты уырыссаг ӕвзаг ӕмӕ литературӕйы хайадмӕ. Ахуыры фӕстӕ йӕ зӕрды уыд зонадон куыст кӕнын, фӕлӕ уӕдмӕ райдыдта абхазаг-гуырдзиаг быцӕу, ӕмӕ, кӕмӕн куыд гӕнӕн уыд, афтӕ уагътой сӕ цӕрӕн бынӕттӕ, хъысмӕт ӕй ӕркодта Ростовмӕ. Уым мидхъуыддӕгты оргӕнты, миграцион службӕйы бакуыста аст азы, уыд Кировы районы милицӕйы хайады хицау. 1999 азы йӕхи раивын кодта йӕ райгуырӕн республикӕмӕ, снысан ӕй кодтой Абхазы республикӕйы паспортон визӕты службӕйы хицауӕй. 2016 азы бацыд Уӕрӕсейы Президенты цур Адӕмон хӕдзарады ӕмӕ паддзахадон службӕйы академийы аспирантурӕйы политологийы хайадмӕ. Абоны онг ахуыргӕнӕгӕй кусы Абхазы паддзахадон университеты юридикон факультеты, у социологи ӕмӕ политологийы кафедрӕйы доцент.
Саулагъз, хиуылхӕцгӕ, хӕрзаив сылгоймаг, йе сныхас — уӕздан, йӕ цӕстӕнгас — ӕргом. Йӕ ‘взалыйы хуызӕн сау цӕстыты арфы цыма дунеты хӕлардзинады ӕндахы къуыбылой райхӕлынмӕ хъавыд, фӕлӕ дзы цавӕрдӕр тасдзинад пъӕззыйау ныббадт, афтӕ мӕм фӕкаст. Йӕ хъӕлӕсы зӕлд — цӕугӕдонмӕ тындзӕг суадонау, цыма йӕм нырыккон царды ӕцӕгдзинады тӕваг хӕццӕ дӕр нӕ кӕны, бирӕ зындзинӕдты сӕрты дӕр нӕ ахызт. Ӕрмӕст дзургӕ-дзурын къуыхцы кодта, цыма уӕлдай истытӕ срӕдийынӕй тарст, уыйау. «Гуырдзиаг-абхазаг цаутыл ныр ӕртын азы рацыд, мӕнӕн та мӕ удыл тасдзинад ныйичъи, цынӕ йын кӕнын, ма-кӕ зӕгъай, кӕд сурын комы,» — хатыркурӕгау уыд йӕ ныхас Саидӕйӕн. Фӕстӕдӕр, «Рӕстдзинад»-ы уазӕджы цардмӕ лӕмбынӕгдӕр куы ‘ркастӕн, уырыссагау «йӕ цармы куы бацыдтӕн», уӕд ӕппӕт дӕр бамбӕрстон. Адӕймаг, зӕгъынц, йӕ райгуырдӕй хорзӕй цы уына, уый йӕ уӕнгты ахизы ӕмӕ зӕры бонмӕ йӕ къухӕй нал ахауы. Саидӕ дӕр, кӕм ӕмӕ цы уавӕрты рӕзыд ӕмӕ рахъомыл, уыдон йӕ дарддӕры цардыл ӕнӕзынгӕ нӕ фесты.
Саидӕйы райгуырӕн хъӕу Бзыбы гуырдзиаг-абхазаг быцӕуы размӕ бирӕ адӕмыхӕттытӕ цард, сӕ фылдӕр уыдысты абхазӕгтӕ, гуырдзиӕгтӕ, сомихӕгтӕ. Хъӕуӕй чысыл фалдӕр сты Астӕуккаг ӕнусты фидары, йӕ уӕлвӕд — Бзыбы кувӕндоны хӕлддзӕгтӕ. Хъӕуы иннӕ фарс, хохыл, дардмӕ дӕр ис фенӕн Калдахвары рагон фидары хӕлддзӕгтӕ, йӕ алыварс тархъӕдӕй йӕм зын у схизын.
Абхазы егъаудӕр ипподром ис Саидӕйы райгуырӕн хъӕуы, афӕдз дыууӕ хатты — 30 сентябры — Республикӕйы Уӕлахизы ӕмӕ Хӕдбардзинады бон, стӕй 9 Майы — Уӕлахизы бон — ам ацӕуынц бӕхты дугътӕ. Ахӕм ран чи схъомыл, уымӕн Фыдыбӕстӕмӕ, адӕммӕ уарзондзинад йӕ туджы ис. Хӕлардзинады, аудынады ӕнкъарӕнтӕй не сцух вӕййы йӕ амӕлӕты бонмӕ. Уыцы адӕймӕгтӕй иу у Саидӕ Хагуш.
«Дзӕуджыхъӕумӕ мӕ кӕстӕр лӕппу, 15-аздзыд Дамейимӕ ӕрцыдтӕн, — йӕ ныхас дарддӕр ахӕццӕ кодта редакцийы уазӕг. — Конференцийы агъоммӕ рацыдыстӕм горӕтмӕ, цӕмӕй фенӕм, цы адӕм дзы цӕры, уыдоны. Бацыдыстӕм паркмӕ, ӕмӕ мӕм Дамей цинхуызӕй дзуры: «Мамӕ, цы диссаджы адӕм дзы цӕры, иууылдӕр уыцы лӕгъз ныхас кӕнынц, цӕмӕй сӕ бафӕрсай, уымӕн бӕстон дзуапп радтынц. Суанг ма мын, кӕд дӕ ӕххуыс хъӕуы, уӕд ма ‘фсӕрмы кӕн, зӕгъгӕ, дӕр загътой. Мамӕ, уый алы ран афтӕ нӕу, уый адӕмы миниуӕг ӕвдисӕг у, адӕмыхатт не ‘взаргӕйӕ, баххуыс кӕнынмӕ куы тырнай, уӕд». Разы дӕн мӕ хъӕбулимӕ, адӕймаджы уды уыцы миниуджытӕн куы уа бынат, уӕд кусын дӕр, хъуыды кӕнын дӕр ӕнцондӕр у, фидӕнмӕ дӕр ӕууӕнкджынӕй кӕсы. Нӕ адӕмтӕн, ӕнусты сӕрты хизгӕйӕ, рӕстӕджы цыды ӕхсыстысты се ‘хсӕн ахастдзинӕдтӕ, ӕфсымӕрдзинад ӕмӕ хӕлардзинады тӕгтӕй фидар стӕм баст. Зӕрдӕйӕ стӕм ӕфсымӕртӕ, иу нӕ кӕнынц нӕ цӕрӕнуӕттӕ ӕмӕ ӕгъдӕуттӕ. Фӕхуыдтой нӕ фынджыбадтмӕ, ӕмӕ диссаг, рӕгъытӕ иронау кодтой, фӕлӕ ӕз ӕппӕт дӕр ӕмбӕрстон, афтӕ мӕм каст, цыма мӕ райгуырӕн Абхазы мӕ хорз хӕлӕрттимӕ бадӕм дзаг фынджы уӕлхъус. Ӕмӕ уӕд ӕз дӕр ракуырдтон хистӕрӕй, цӕмӕй мӕ куывдтытӕ мадӕлон ӕвзагыл зӕгъон. Диссаг, фӕлӕ мӕ бамбӕрстой иууылдӕр. Уый та, нӕ удтӕ хӕстӕг кӕй уыдысты, уымӕн афтӕ рауад,» — йӕ хъуыды дарддӕр ахӕццӕ кодта уазӕг.
Абхаз дӕр удыбӕстӕйы зӕхх хуымӕтӕджы нӕ хоны Саидӕ. Мах адӕм, зӕгъы, хӕларзӕрдӕ сты. Хӕларзӕрдӕдзинад, уӕздандзинад та нӕ нырыккон царды цӕджындзтӕ сты, адӕймаг адӕймаджы ном уыдоны фӕрцы хӕссы. Тыхми ӕмӕ кӕнгӕӕ хъуыддӕгтӕй цард размӕ нӕ цӕуы, уымӕ гӕсгӕ республикӕйы цард арӕзт цӕуы уый хынцгӕйӕ. Саидӕйы фыд Лев куыста горӕт Шахтӕйы генералон прокуратурӕйы хистӕр слестгӕнӕгӕй, хӕсты рӕстӕг сыздӕхт йӕ райгуырӕн республикӕмӕ ӕмӕ уыд Гудаутӕйы прокурор, бирӕ сарӕзта, цӕмӕй йӕ адӕм барадон ӕгъдауӕй хъахъхъӕд ӕрцӕуой. Саидӕйы сӕрыхицау Тимур Абгадж нӕ уарзы хӕсты хабӕртты тыххӕй дзурын, фӕлӕ ирон лӕппутӕ Абхазы республикӕйы хӕдбардзинад бахъахъхъӕныны хъуыддаджы цы ӕнӕхин ӕмгарадон ӕххуыс бакодтой, цы хъӕбатырдзинад ӕмӕ удысконд равдыстой, уый тыххӕй дзырдта йӕ кӕстӕртӕн, йӕ фырттӕ Лев ӕмӕ Дамейӕн. Ныр хӕдбар паддзахад цӕры ӕмӕ тырны сабыр цардмӕ, хӕлардзинады тӕгтӕ фидардӕр кӕны сыхаг республикӕтӕ ӕмӕ паддзахӕдтимӕ. Уӕрӕсе хоны йӕ хистӕр ӕфсымӕр. Бӕрӕггӕнӕнтӕм гӕсгӕ, ивгъуыд аз Уӕрӕсе ӕмӕ Абхазы ‘хсӕн базарадон-экономикон зилдух уыд 73%, куыд дарддӕр, кӕндзӕн фылдӕр. Уымӕн фадӕттӕ аразы Абхазы республикӕйы Президент Аслан Бжания. Уӕрӕсеимӕ бафыст бадзырдмӕ гӕсгӕ хӕстӕгдӕр рӕстӕг сног уыдзӕн Владислав Ардзинбайы номыл дунеон аэропорт «Сухум»-ы куыст. Уӕрӕсе ӕмӕ Абхазы социалон-экономикон ӕмархайды фӕдыл кусы хицауӕдты ‘хсӕн къамис.
Июны кӕрон Сочийӕ Абхазмӕ денджызон фӕндагыл цӕуын райдайдзӕн круизон лайнер «Князь Владимир», ӕфсӕнвӕндагыл та цӕудзысты «Ласточкӕ»-йы поездтӕ. Уӕд туристты цыдыл уӕлӕмхасӕн бафтдзӕн 10%.
«Афӕдзы дӕргъы нӕм сӕ улӕфт суадзынмӕ цӕуынц алы рӕттӕй. Туризмы къабазы кусджытӕ исынц ӕппӕты фылдӕр мызд, уымӕ гӕсгӕ фӕсивӕд тырнынц ацы ран сӕхи равдисынмӕ. Уый та баст у бӕстӕзонынимӕ, республикӕйы истори ӕмӕ ӕгъдӕуттимӕ. Махмӕ, денджызы был, алы кварталимӕ дӕр цавӕрдӕр историон цау баст у, семӕ сӕ базонгӕ кӕнынц фӕсивӕды минӕвӕрттӕ. Куыд ӕхсызгон вӕййы туристтӕй «цы зӕрдӕхӕлар адӕм стут», ӕнахуыр уды хицӕуттӕ стут, зӕгъгӕ, ӕддагӕттӕй фехъусын. Уӕд адӕймаджы ӕрфӕнды хуыздӕр кусын, фидӕнмӕ райдзаст цӕстӕй кӕсын. Мӕнӕн мӕ куыст фӕсивӕдимӕ баст у, ӕмӕ уынын, бирӕтӕ ахуыримӕ куыстыл хӕст дӕр кӕй сты. Сӕ ныййарджытӕм не ‘нхъӕлмӕ кӕсынц, уый нӕ, фӕлӕ ма сын сӕхӕдӕг дӕр ӕххуыс сты,» —сӕрыстырӕй зӕгъы фӕсивӕды хъомылгӕнӕг.
Ис сын бастдзинӕдтӕ ахуырады къабазы, комкоммӕ бастдзинады фӕрцы лекцитӕ ӕмӕ семинартӕ арӕх саразынц иннӕ регионты уӕлдӕр ахуыргӕнӕндӕттимӕ. Республикӕйы культурӕйы министр Дауд Кове бирӕ кусы ацы къабазы сфӕлдыстадон тӕгтӕ ӕндидзыныл, арӕх сӕм гастролты ӕрбацӕуынц Цӕгат ӕмӕ Хуссар Ирыстоны сфӕлдыстадон коллективтӕ. Уазӕгуаты ацӕуынц сӕхӕдӕг дӕр.
«Ирыстонмӕ мын уӕлдай ахаст ис. Хъыгагӕн мын не ‘нтыст ардӕм ӕрбацӕуын, ныр ӕрбафтыдтӕн, ӕмӕ мын мӕ балц цас ӕхцондзинад ӕмӕ сыгъдӕг ӕнкъарӕнтӕ ӕрбахаста, уыдон ма мемӕ бирӕ рӕстӕг уыдзысты. Дамей ма мӕ фӕрсгӕ дӕр бакодта, мамӕ, Ирыстонмӕ ма кӕд ӕрцӕудзыстӕм, зӕгъгӕ. Мӕ уды иу хай баззад ам, уарзон ирыстойнӕгтӕ,» — кӕронбӕттӕны ӕрӕнкъард нӕ уазӕг, ӕмӕ уын цы арфӕйы ныхӕстӕ ныууагъта йӕ аздӕхыны размӕ, уыдон уӕм хӕццӕ кӕны газет «Рӕстдзинад».
Хуыбиаты Ларисӕ














