Нæ ныгуылæйнаг «хæлæртты» халæн куыст иу минут дæр нæма æрлæууыд. Нæ ныхмæ пайда кæнынц æппæт гæнæнтæй дæр: нациты ‘хсæн æнæмбарындзинад, зæххытыл быцæутæ, динты ‘хсæн ныхмæлæуд æмæ афтæ дарддæр. Ныхмæлæуд куы нæ уа алыхуызон динты ‘хсæн, уæд та йæ сæхæдæг саразынц.
Ныртæккæ пайда кæнынц уæлæдарæсы факторæй, уый руаджы карз пысылмон дингæнджытæ архайынц æхсæнады быцæу фæбæрзонддæр кæныныл. Ныхас цæуы никабы тыххæй. Никаб у араббаг бедуинаг дарæс. Уый фæзынд æдзæрæгран (пустыня) змисæй адæймаджы бахъахъхъæнынæн. Уыцы дарæс, æнæхъæн афæдз цы хур кæсы, уый зынг тынтæ æмæ змисы ныхмæ æрхъуыды кодта цард йæхæдæг. Пысылмон дин национ дарæсы ныхмæ нæу, дины нормæтæн дзуапп куы дæтта, уæд. Уымæ гæсгæ, никаб, куыд национ уæлæдарæс, Хъуыран æдзæрæгран дарын уадзы.
Фæлæ кæд пысылмон дин араббæгты ‘хсæн фæзынд, уæд бирæтæ араббаг традицитæ, уыимæ, уæлæдарæс дæр, нымайынц, куыд æппæт пысылмон адæмæн æнæмæнгхъæугæйыл. Фæлæ никаб пысылмон дарæс нæу, уымæн æмæ пысылмон дины нæй «пысылмон уæлæдарæс», зæгъгæ, ахæм æмбарынад. Хъуыран уадзы дарын алыхуызон уæлæдарæс дæр, кæмæн куыд йæ зæрдæ зæгъы, ахæм, æрмæстдæр пысылмон дины домæнтæн дзуапп чи дæтты, ахæм. Цы не ‘мбæлы дарын пысылмон динмæ гæсгæ:
1) гомæй уадзын аврат, ома, æхгæд хъуамæ цы буары хæйттæ уой, уыдон;
2) адæймаджы æрд (пол) йæ ныхмæлæууæг æрды хуызæн цы уæлæдарæс кæны, уый;
3) пысылмонхуыз чи нæ кæны, уыцы уæлæдарæс;
4) æнæрвæссондзинад æмæ сæрыстырдзинад æвдисæг дарæс (зæгъæм, никаб традицион дарæс кæм нæу, уым æй дарын);
5) нæлгоймæгты уæлæдарæсы цыллæ æмæ сыгъзæрин æфтауæнтимæ;
6) æнауæрдон, паплойгæнæг, уæлдай æфтауæнтæ уæлæдарæсы;
7) сырдтæ æмæ адæймаджы нывтæ, стæй тобæгонд фыстытимæ уæлæдарæс.
Ахæм сты æппæт «не ‘мбæлы»-тæ. Уыдæттæй йеддæмæ алцыдæр дарын æмбæлы. Никаб Хъуыраны ныхмæ лæууы. Никаб нырыккон дуджы у æнæрвæссондзинад æмæ сæрыстырдзинады æвдисæн (кæс цыппæрæм пункт). Чырыстон дингæнджыты ‘хсæн дæр ис ахæмтæ – уыдон та дзуар дарынц сæ хæдæтты æдде æмæ афтæ дарддæр. Никаб дарын нæ уадзынц Инди æмæ бирæ пысылмон паддзахæдты: Мысыры, Тунисы, Индонезийы, Мароккойы, Узбекистаны, Хъазахстаны. Ныртæккæ ууыл ныхас цæуы Хъыргъызы æмæ ма бирæ æндæр бæстæты. Кæмдæрты йæ бынтон дарын нæ уадзынц, кæмдæрты та – æрмæстдæр паддзахадон уагдæтты.
Никаб дарыны тыххæй провокацитæ ныридæгæн стынг сты, уæлдайдæр – Интернеты тыгъдады. Куыд иутæ, афтæ иннæтæ дæр сæ рæстдзинад хъарынц æмæ хæссынц алыхуызон дæнцæгтæ. Интернетæй пайдагæнджытæ мæсты кæнынц, никабы æххуысæй бæстæйы ныхмæлæуддзинад сæвзæрын кæныныл кæй архайынц, уый тыххæй.
Иу детективы ныхас цыди æнæхатыр марджытæ æмæ бæхдавджыты балы тыххæй. Алы фыдракæнды фæстæ дæр-иу сæ фæстæ ныууагътой хъазæн къамтæй тъуз пики. Стигъджыты бал куы ‘рцахстой, уæд рабæрæг, алы хатт ахæм къам цæмæн уагътой, уый. Æвзæргæнджыты балхонмæ гæсгæ, æнæхатыр митæм ма психологон эффект куы бафтауай, уæд адæм ноджы тынгдæр тæрсдзысты. Афтæ хъуыды кæнынц иннæ фыдгæнджытæ дæр.
Пысылмон дины æндæр æгъдæуттæ ис. Мæхæмæт Пехуымпар (Хуыцауы хорз салам æй уæд) куыд загъта: «Пысылмон у, адæмæн сæ цард æмæ сæ мулк йæ фарсмæ æдас кæм сты, ахæм адæймаг».
Адæймаг хъуамæ зона, йæ цард куыд аразгæ у, уый. Йæ фарсмæ адæм сæхицæн куы ницæмæй тæрсой, уæд уыцы адæймаджы ахуыргæнæг Пехуымпар у. Тæрсгæ дзы куыд кæной, ууыл чи архайы æмæ ма уымæй сæрыстыр чи у, уый ахуыргæнæг та, æвæццæгæн, у, йæ дзыппы хъазæн къамты тъуз кæмæн ис, уыцы стигъджыты балхон.
Пысылмон дины ис тынг бирæ æмбисонды æмбарынæдтæ, фæлæ, хъыгагæн, алчи уыцы æмбарынæдты фæдыл цæуыны фæндаг нæ равзæрста. Хуымæтæджы нæ баззад ахæм æмбисонд: «Хуыцау зонд куы айсы, уæд сарыхъ (чалма) ницыуал æххуыс вæййы».
Юрий ПЕТРОСОВ,
æхсæнадон
уацхæссæг
