Адӕймаджы царды ӕппӕт дӕр арӕзтадимӕ баст у, йӕ равзӕрдӕй нырмӕ у йӕ царды сӕйрагдӕр архайӕг тыхтӕй иу. Кӕдӕмфӕнды ма акӕс — алы ран дӕр стыхджын сты федералон программӕтӕм гӕсгӕ арӕзтӕдтӕ, Дзӕуджыхъӕуы ног микрорайонты бирӕуӕладзыгон хӕдзӕрттӕ фӕскъӕвда зокъоты хуызӕн фӕцыдысты хӕрдмӕ. Цы уавӕрты цӕуы арӕзтад, ацы къабазы ӕнтыстытӕ ӕмӕ бакусинаг хъуыддӕгтыл бӕрӕгбоны агъоммӕ нӕ уацхӕссӕджы базонгӕ кодта республикӕйы арӕзтад ӕмӕ архитектурӕйы министры хӕдивӕг БЕТАНТЫ Марат.
— Ссӕдз азы размӕ ӕмӕ ныр цас цӕуы арӕзт, уыдон кӕрӕдзимӕ дард лӕууынц. Паддзахады ‘ххуысӕй «Ахуырады рӕзты» программӕмӕ гӕсгӕ Цӕгат Ирыстоны бындуронӕй цалцӕггонд цӕуынц 26 скъолайы. Уыдонӕй афӕдзмӕ сцалцӕг кӕндзысты 6, иннӕты — дыууӕ азмӕ. Федералон проект «Демографи»-йы фӕлгӕты Дзӕуджыхъӕуы ӕххӕстгонд цӕуы ӕртӕ спортивон объекты арӕзтад: ӕхгӕд футболон манеж, бассейнимӕ физкультурон-дзӕбӕхгӕнӕн комплекс ӕмӕ стадион «Спартак»-ы рацарӕзт. Арӕзтад ӕххӕссы царды иннӕ ахсджиаг къабӕзтыл дӕр. Афтӕ, регионалон национ проект «Хистӕр фӕлтӕр»-ы фӕлгӕты ацы аз аразын райдыдтам, 200 бынаты кӕм ис, ахӕм Республикон хӕдзар-интернат зӕрӕдтӕ ӕмӕ инвалидтӕн. Ногиры Культурӕйы хӕдзар ӕмӕ Музыкалон скъолайы рацарӕзт сты сӕ тӕмӕны, бындурон цалцӕг цӕуы Мӕздӕджы районы Веселӕйы Культурӕйы хӕдзар дӕр. Программӕ ӕххӕст кӕнгӕйӕ, бындуронӕй зилынц Дзӕуджыхъӕуы Сывӕллӕтты 3-ӕм поликлиникӕмӕ, «Ахуырад»-ы национ проектмӕ гӕсгӕ та ног скъолатӕ фӕзындзысты Дзӕуджыхъӕуы Магкаты Зурабы уынджы, микрорайон «Ног горӕт»- ы, стӕй бындурон цалцӕг ӕрцӕудзысты республикӕйы районты скъолаты спортивон залтӕ. Иу ныхасӕй, социалон объектты арӕзтӕдтӕ зынгӕ фӕфылдӕр сты, — уавӕримӕ нӕ зонгӕ кӕны министры хӕдивӕг.
Бӕрӕггӕнӕнтӕм гӕсгӕ, ацы аз ӕхсӕз мӕймӕ республикӕйы цӕрӕнуӕттӕ арӕзт ӕрцыд 348 мин квадратон метры, фаронимӕ абаргӕйӕ, 118,2 проценты фылдӕр. Уый та ууыл дзуры, ӕмӕ национ проект «Цӕрӕнуӕттӕ ӕмӕ горӕтаг фалдзус»- ы хӕслӕвӕрд ӕххӕстгонд цӕуы. Йӕ сӕйраг хӕс — цӕрӕнуӕттӕ фылдӕр аразын.
Фаронӕй нырмӕ ирыстойнаг аразджытӕ ӕххуыс кӕнынц Уӕрӕсейы ног регионты цард банывыл кӕнынӕн, арӕзтадон объекттӕ аразынмӕ. Запорожьейы облӕсты Черниговкӕйы районы цалцӕг цӕуынц социалон объекттӕ. Фарон сын бантыст районы дыууӕ скъолайы ӕмӕ сывӕллӕтты рӕвдауӕндон бындуронӕй сцалцӕг кӕнын, стӕй дондзӕуӕнты хызы иу хай саразын. Ацы аз та ма сыл бафтыд скъола ӕмӕ сывӕллӕтты рӕвдауӕндон, дарддӕр дӕр зылд цӕудзӕн доны хӕтӕлты хызмӕ. Уыцы ‘ххуыс бынаты цӕудзӕн суанг 2030 азмӕ, афӕдзмӕ цалцӕггӕнинаг объекттӕ банывыл кӕнынӕн республикӕ радих кӕндзӕн 100 милуан сомы.
Республикӕйы ӕнтыстджын у сӕ архайд арӕзтадон ӕрмӕджытӕ уадзӕг куыстуӕттӕн. Уадзынц дзы, ӕмбырд цы бӕстыхӕйттӕ кӕнынц, ахӕмтӕ. Пайдахӕссӕг базарады къорд куыстуаты ис. Сӕ иу — «Тисса», аразы куыд ӕфсӕн-бетон, афтӕ сендвидж панелтӕ дӕр. Уый ахъаз у, бындурон объекттӕ кӕм нӕй аразӕн, уыцы рӕтты цыбыр рӕстӕгмӕ фысымуӕттӕ, отельтӕ, ӕндӕр хъӕугӕ бӕстыхӕйттӕ аразынӕн. Сӕ фӕрцы, дзырдӕн зӕгъӕм, туризмы инфраструктурӕ тагъддӕр рӕзы къаддӕр хӕрдзтимӕ.
Сӕйрагдӕр тыхстаг фарста арӕзтадон къабазы у кадртӕ цӕттӕ кӕныны хъуыддаг. Фӕлтӕрдджын кусджытӕ нӕ фаг кӕны. Организациты раза-монджытӕ тырнынц, цӕмӕй фӕзыной, арӕзтадон хъуыддаг размӕ чи кӕндзӕн, ахӕм кусджытӕ. Уӕлдӕр ӕмӕ астӕуккаг ахуыргӕнӕндӕтты уа-дзынц хорз специалисттӕ. Хӕххон-металлургон институты хъомыл кӕнынц, йӕ куыст хорз чи зоны, ахӕм мастертӕ ӕмӕ прорабты. Канд фидар теоретикон зонындзинӕдтӕ сын нӕ дӕттынц ацы уӕлдӕр ахуыргӕнӕндоны, практикон ӕгъдауӕй дӕр сфӕлтӕрынц арӕзтадон организациты кусгӕйӕ.
— Профессион-техникон училищӕ, кӕнӕ техникум каст чи фӕцис, уыцы къӕйдур ӕвӕрӕг йӕ куыст хорз куы зона, уӕд йӕ царды ӕппӕтӕй дӕр ӕххӕст уыдзӕн. Арӕзтады къабазы мызды бӕрц тынг схызт, фыццаджыдӕр, уымӕн, ӕмӕ дӕсны специалисттӕ нӕ фаг кӕны. Афтӕмӕй базарады рӕзтӕн размӕ цӕуӕн нӕй. Рӕстӕмбис нымадӕй, къӕйдур ӕвӕрӕджы мызды бӕрц у 200 — 300 мин сомы. Дӕсны кусджытӕ нӕ фаг кӕны уымӕн, ӕмӕ кӕцыдӕр рӕстӕг нӕ паддзахады иууылдӕр уӕлдӕр ахуырад райсыныл самидин сты. Алчи тырныдта разамонӕджы бынатмӕ. Уый та се ‘гасӕн куыд хъуамӕ рауадаид? Ныр министрад ӕнгом кусы институттӕ, техникумтӕ ӕмӕ ПТУ-тимӕ, цӕмӕй фылдӕр рауагъдонты кӕнӕм арӕзтадон фӕзтӕм. Ӕрмӕст Хӕххон-металлургон институтӕй дзы кусы 60 адӕймаджы, архайӕм иннӕ ахуыргӕнӕндӕттимӕ ӕнӕрлӕугӕйӕ кусыныл. Раздӕр ахуыргӕнӕндон каст фӕуӕвджытӕ хибарӕй архайдтой, ныр йӕ дӕсныйад хорз чи зоны, уыцы амайӕг, бетонгӕнӕг, кӕнӕ ахорӕджы бон у, куыстады архайгӕйӕ, йӕхи дарын. Арӕзтадон бынӕттӕ нӕм бирӕ ис, — зӕгъы Бетаны-фырт. ӕмӕ ма йӕм бафтыдта, рауагъдонӕн хибарӕй кусын пайдадӕр кӕй у, йӕхицӕн хицау у, заказтӕ исы ӕмӕ сӕ ӕххӕст кӕны. Алчидӕр куыстуаты мидӕг райдайы йӕ фӕллойадон фӕндаг, фӕлтӕрддзинад ӕм фӕзыны, ӕмӕ мӕ адӕм агурынц, зӕгъгӕ, куы банкъары, уӕд ацӕуы уырдыгӕй ӕмӕ райдайы хибарӕй кусын. Цы бакӕнын хъӕуы, цӕмӕй афтӕ ма уа, фарстӕн йӕ дзуапп уыд, куыстдӕттӕг йӕ архайдӕй фылдӕр пайда райсынмӕ кӕй тырны. Се ‘ппӕты хъару нӕу уый бӕрц мызд фидын, цӕмӕй кусӕджы баурома. Иннӕрдыгӕй та, куыст ӕппынӕдзух хъуамӕ уа, ахӕм организацитӕ та республикӕйы бирӕ нӕй. Егъаутӕ дӕр ис республикӕйы, фӕлӕ сӕ фылдӕр чысыл арӕзтадон куыстуӕттӕ сты, фидӕны цы уыдзӕн, уый нӕ зонынц. Уӕлдайдӕр — зымӕджы. Уымӕ гӕсгӕ, хорз кусӕг архайы пайдаджындӕр куыст ссарыныл.
Хъомысджын арӕзтадон куыстуӕттӕм республикӕйы ахӕссӕн ис СТК-59 — егъау организаци, дыккаг ахӕм республикӕйы нӕй. Аразы бирӕфатерон хӕдзӕрттӕ. Районты ныридӕгӕн арӕзтадон куыст йӕ тыхы ис Алагиры, Мӕздӕджы, Горӕтгӕрон ӕмӕ Рахизфарсы.
Ӕрбахӕццӕ та кӕны Аразӕджы бӕрӕгбон. Бӕрӕгбон та арфӕтӕ ӕмӕ лӕвӕрттӕй фидауы.
Фӕсте нӕ лӕууынц ацы къабазы бӕрнон кусджытӕ дӕр. Хуыздӕрты схорзӕхджын кодтой премитӕ ӕмӕ зӕрдылдарӕн гӕххӕттытӕй, ӕрхъуыды кодтой, сӕрдӕй-зымӕгӕй арӕзтадон фӕзты удуӕлдайӕ чи фӕллой кӕны адӕмы хорздзинадӕн, уыцы хъазуатон кусджыты. Газет «Рӕстдзинад»-ы фарсыл Аразӕджы бӕрӕгбоны фӕдыл йӕ арфӕйы ныхӕстӕ уыдонӕн кӕны Бетанты Марат:
— Диссаджы уӕздан дӕсныйад у аразӕг, цымыдисаг. Абон — ӕдзӕрӕг бынат, афӕдз, афӕдз ӕмӕ ӕрдӕгмӕ та йӕ бынаты сырӕздзӕн, кӕуыл фӕфыдӕбон кодтай, ахӕм бӕстыхай. Кӕсыс ӕм, ӕмӕ дӕ зӕрдӕ райы. Азтӕ рацӕуы, ӕмӕ дӕ цот, уыдоны цотӕн сӕрыстырӕй дзурыс, сарӕзт хӕдзӕрттӕм амонгӕйӕ, ӕз архайдтон сӕ арӕзтады, зӕгъгӕ.
Нӕ республикӕйы алы цӕрӕг дӕр арӕзтадимӕ баст у, арфӕ кӕнын се ‘ппӕтӕн дӕр. Уӕлдай арфӕйы аккаг аразджытӕ сӕхӕдӕг сты. ӕнӕниз, амондджын ут уӕ бинонты ‘хсӕн ӕмӕ уӕ куысты. Уадз, иунӕг дур дӕр ӕрдӕгӕвӕрдӕй ма баззайа, кӕй райдайут, уыцы хъуыддаг та-иу ӕдзух кӕронмӕ куыд хӕццӕ кӕна, ахӕм арфӕ уын зӕгъы мӕ зӕрдӕ.
ХУЫБИАТЫ Ларисӕ
Къамтӕ ист сты Арӕзтад ӕмӕ архитектурӕйы министрады архивӕй














