Хæст куы банцад æстай азы размæ, уæд уый æнхъæл чи уыдис, æмæ ма искæд нацизм фæстæмæ сног уыдзæн, йæ дадзинты туг ацæудзæн, йæ къухмæ хæцæнгарз райсыны фадат ын фæуыдзæн. Фæлæ, хъыгагæн, истори ногæй æрзилы, æмæ, абон Украинæйы цы цаутæ цæуы, уыдон уымæн – æвдисæн.
Нацисттæн, Бандерæ æмæ Шухевичы байзæддæгтæн, лæгмартæн сæ ных ничи къуыры, æмæ гитлеронтæ цы фыдмитæ арæзтой Советон Цæдисы горæттæ æмæ хъæуты оккупацийы рæстæг, уыдон дæр уыдæттæ аразынц. Тугдзых сырд туджы ад куы бамбары, уæд ын бауромæн куыд нал вæййы, афтæ, нырыккон нацисттæ хурхæй марынц, Уæрæсеимæ йæ хъысмæт чи сбаста, уыцы сабыр цæрджыты. Алкæйы зæрдæйы дæр æвзæры уый фæдыл маст, фæлæ, Украинæйы зæххыл æнусмæ хуысгæ йæ фыд, йе ’фсымæр кæмæн баззад хæсты рæстæджы, уыдонæн та, æвæццæгæн, бынтон зын сты уыцы æнæраст хъуыддæгтæ.
Ахæм æнкъарæнтæ æвзæры, Раздзогæй фæцу æмæ ма ’рцуйы фæндагыл чи араст æмæ хæсты арты чи басыгъд, уыцы хъæбатыр Къозаты Голайы байзæддæгтæм дæр. Йæ чызг Джыбылаты Залис мын æрхæндæгæй дзырдта, къорд азы разæй, нæ паддзахæдты ахастдзинæдтæ ма дзæбæх куы уыдысты, уæд Украинæйæ сæрмагондæй кæй ссыд лæг, ахуыргæнæг Василий Белоус, кæцы базонгæ Голайы бинонтимæ, стæй культурæйы артдзæсты Раздзо-джы цæрджыты æрæмбырд кодта æмæ сын радзырдта се ’мзæххоны хъысмæты тыххæй.
Белоус разамынд лæвæрдта горæт Холмскы 43-æм скъолайы сырх фæдсгарджыты къордæн. Уыдон сбæлвырд кодтой Приднепровьейы партизанты къорды
хæстон фæндаг.
…Цыд 1943 азы дыккаг мæй. Нæ патриоттæ суæгъд кодтой горæт Никополмæ хæстæг лагерæй не ’фсæддонты. Фашистон уацарæй ратыдтой 60 адæймаджы. Женя Никута, Галина Основенко æмæ Шура Соколянская партизанты хæслæвæрдмæ гæсгæ куыстой Никополы Хуссар-хæтæлты заводы. Завод немыц фæстæмæ скусын кæнынмæ хъавыдысты. Цехты хæлддзæгтæ æддæмæ хастой советон уацайрæгтæ. Иухатт сихорафон краныл кусæг чызг бацыд Къозаты Голамæ æмæ йын «бустæхуызæй» бауайдзæф кодта, дæхиуыл цæмæ ауæрдыс, куы ныммæлай, уымæй, дам, тæрсыс? Цæугæ æмæ, дам, уæртæ уыцы агуыридуртæ де ’мбалимæ сæ бынаты сæмбæлын кæнут. Немыцæгтæ йæм разыйы каст кодтой, чызг уацайрæгтыл кæй хъæр кодта, уый сын æхсызгон уыд. Чызг та ныллæг хъæлæсæй дзуры Голамæ:
– Уæртæ бырæттæй чи байдзаг, уыцы хæтæл у ацæуæн.
Гола бамбæрста чызджы хиндзинад, бамбарын æй кодта йе ’мбал Евгенийæн дæр. Краныл бадæг чызгмæ кæсынц, æмæ сæм йæ сæрæй куы ацамыдта, цæугæут, зæгъгæ, уæд сæм цыдæр ныфс фæзынд. Абырыдысты хæтæлы, разынд сæм рухсы цъыртт, уый фæстæ къудзитæ, хæлд сара…
Æвæццæгæн, суткæйы бæрц фæцыдысты Гола æмæ Евгений хурыскæсæнырдæм, фæндагыл ма сыл бафтыдысты, партизан чызджытæ кæй суæгъд кодтой, ахæм уацайрæгтæ. Сæ иу – Петр Калугин, Кубаны скъолайы раздæры директор. Иннæ – Семин, мидхæсты архайæг. Калугины къорд размæ цыд Днепропетровскы, Николаевы, Кировограды облæстты быдырты, стыр зиантæ кодта знагæн, афтæмæй. Фæлæ 1943 азы февралы Калугины къорд бахауд знаджы къæппæджы, æмæ дзы тынг бирæ фæхъуыд. 15 цæфы дзы немыцæгтæ баластой Новомосковскмæ æмæ сæ уым, раздæры педагогон институты амардтой.
Фæстæдæр къорды раздзог сси лейтенант Олег Сутормин, нæхи горæты уæлдæр скъолатæй иуы студент. Иуцасдæры фæстæ бахаудысты фашистты къухмæ. Амардтой Оледжы, Къозаты Гола цы къорды уыд, уый уæнгтимæ. Гитлеронтæ сæ цагътой автоматтæй, калдтой сæ горæт Днепро-дзержинскмæ хæстæг лæбырдты.
Голайы ном рохуаты нæ баззад. Украинæйы, Кубаны æмæ Ирыстоны сырх фæдсгарджытæ раргом кодтой Фыдыбæстæйы Стыр хæсты историйы сыфтæй иу. Йæ цардæмбал Парсиаты чызг Дусетхан æм мæрдтæм йæ цæстытæ гомæй бахаста. Хæстоны байзæддæгтæ Къоста æмæ Чермен (рухсаг уæнт), йæ чызг Залисы цот, уыдоны цот кад æмæ цыт кæнынц сæ бабайæн. Æнæмæнг та йын ссардзысты йæ ном 9 Майы, Цытджын Уæлахизы бон.
ГАПБАТЫ Алетæ
