Нæ республикæ æмæ горæты боны бæрæгбон фæцис, фæлæ дзы чи архайдта, æппæт мадзæлттæ дæр чи федта, уыдоны зæрдæты æхсызгон тæлмæнтæ баззад.
РЦИ-Аланийы Сæргълæууæг Битарты Вячеславы хуындмæ гæсгæ, Ирыстонмæ уыцы бон бирæ уазджытæ æрцыд. Уыдонимæ: Цæгат Кавказы хъуыддæгты фæдыл министр Лев Кузнецов, УФ-йы Президенты Æххæстбарджын минæвары хæдивæг Цæгат Кавказы федералон зылды Андрей Шишкин, Республикæ Мæхъæлы Сæргълæууæг Юнус-Бек Евкуров, Стъараполы губернатор Владимир Владимиров, Республикæ Дагестаны Сæргълæууæг Рамазан Абдулатипов, Цæцæны Хицауады сæрдары хæдивæг Шахид Ахмадов, Кæсæг-Балхъары Хицауады Сæрдары хæдивæг Владимир Битоков, Хъæрæсе-Черкесты Хицауады Сæрдар Аслан Озов, Республикæ Хуссар Ирыстоны Хицауады Сæрдар Хъуылымбегты Доменти. Нæ республикæйы бæрæгбон райдыдта районты парадæй. Сæрибары фæзы рацыдысты районты кадджындæр минæвæрттæ сæ администрациты сæргълæуджытимæ. Цæгат Кавказы хъуыддæгты фæдыл министр Лев Кузнецов йæ раныхасы загъта, Ирыстон Уæрæсейы царды кæддæриддæр зынгæ бынат кæй ахста æмæ нæ бæстæйæн спорты, культурæйы æмæ аивады фæзминаг адæймæгтæ кæй балæвар кодта. — Ирыстон ма у хæстон намысы куырдадз. Йæ хъæбатыр хъæбултæ намысджынæй, æхсарджынæй хъахъхъæдтой алы заманты цыфыддæр знæгтæй нæ бæстæ. Ацы рæсугъд æмæ райдзаст бон уын мæ зæрдæ зæгъы уæ историйæн кæддæриддæр аккаг, сæрыстыр уæвын, фидæны сæраппонд та нæ иумæйаг «къæбицмæ» хорз æмæ фæрнджын хъуыддæгтæ хæссын. Æнцон рæстæджыты нæ цæрæм, фæлæ сымахмæ цы æгъдæуттæ, фæлтæрддзинад æмæ зонд ис, уыцы миниуджытимæ æппæт зындзинæдтыл дæр фæуæлахиз уæвæн ис, — загъта Лев Кузнецов. УФ-йы Президенты цур Æххæстбарджын минæвар Цæгат Кавказы федералон зылды Олег Белавенцевы номæй нæ республикæйы цæрджытæн арфæ ракодта йæ хæдивæг Андрей Шишкин. Уый загъта: “Цæгат Ирыстон куыд перспективон рæзты регион, афтæ йæ позицитæ фидардæр кæндзæн æмæ дарддæр хæццæ кæндзæн экономикон инвестицитимæ баст процесстæ”. Бæрæгбоны арфæтæ загъта нæ республикæйы Сæргълæууæг Битарты Вячеслав.
— Ирыстонæн бындур æвæрд куы æрцыд, уæдæй фæстæмæ ам иумæ цæрынц алыхуызон адæмты минæвæрттæ. Æнусты дæргъы кæрæдзи æмбаргæйæ цæрæм æмæ фæллой кæнæм нæ иумæйаг Ирыстоны æмæ нæ бæстæйы кадæн. Нæ республикæйы тых — адæмы иудзинад. Ирыстоны фæлтæртæй бирæтæ архайдтой алы хæстыты, æмæ сын саккаг кодтой Хъæбатырты нæмттæ. Не ‘мзæххонтæ Цæгат Ирыстоны, Уæрæсейы кад бæрзонд хастой æмæ хæссынц фæсарæнты. Нæ фыдæлтæ нын фæдзæхстой æнустæм Уæрæсеимæ уæвын, æмæ мах уыцы фæдзæхст никуы ферох кæндзыстæм, — загъта Битарты Вячеслав. Республикæйы Сæргълæууæг ма фæнысан кодта, федералон центры æххуысæй нæ республикæйы социалон-экономикон рæзт æххæстгонд кæй цæуы, фæлæ ма ис ноджыдæр лыггæнинаг фарстатæ, æмæ уыдоныл иумæ, æмдыхæй, уæхски-уæхск кæй кусдзыстæм. Ирыстоны цæрджытæн арфæйы ныхæстæ ракодта Хъуылымбегты Доменти дæр. Уый загъта, Хуссар æмæ Цæгат Ир иудадзыгдæр хъуамæ кæрæдзи фарсмæ уой. Уымæн æмæ бирæ фыдбонтæ бавзæрстой. Бирæ зындзинæдты сæрты ахызтысты, æмæ уый та Уæрæсейы æххуыс æмæ адæмы иудзинады, нæ æнгомдзинады фæрцы сгуыхтдзинад кæй уыд. — Иу туг, иу стæг стæм. Æфсымæртæ æмæ хотæ. Нæй нын кæрæдзи дихтæ кæнæн, æнæ кæрæдзи цæрæн, — загъта Хъуылымбегты Доменти. Бæрæгбоны официалон хайы кæрон Сæрибары фæзы азæлдысты Уæрæсейы Федерацийы æмæ Цæгат Ирыстон-Аланийы паддзахадон гимнтæ. Уый фæстæ Штыбы фæзы кадджын уавæры районты ахуырадон куыстуæттæн скъоладзауты ласынæн балæвар кодтой автобустæ. Ацы æхсызгон мадзалы архайдтой РЦИ-Аланийы Хицауады Сæрдары хæстæ рæстæгмæ æххæстгæнæг Тускъаты Таймураз, йæ хæдивæг Александр Реутов, РЦИ-Аланийы ахуырад æмæ наукæйы министры хæстæ рæстæгмæ æххæстгæнæг Сæлбиты Зитæ, Парламенты депутаттæ æмæ районты сæргълæуджытæ. Тускъаты Таймураз ахуыргæнджытæ, скъоладзаутæ æмæ ныййарджытæн арфæйы ныхæстæ ракæнгæйæ загъта: — Абон рæсугъд æмæ стыр бæрæгбон у не ‘ппæтæн дæр — нæ Республикæ æмæ горæты бон. Хуыцау нын бирæ хъару раттæд, нæ Ирыстоны фæрныгадæн бирæ хорз хъуыддæгтæ саразын нæ къухы куыд бафта. УФ-йы Ахуырад æмæ наукæйы министрады хъæппæрисæй æмæ нæ республикæйы Хицауады æххуысæй хъæууон скъолатæн лæвар кæнæм 20 автобусы. Уыцы скъолатæ та нын фæзминаг æмæ зондджын фæлтæр куыд бахъомыл кæной, нæ фидæн рæсугъддæр чи кæндзæн, ахæм фæсивæд. Æдæппæт федералон программæ «Школьный автобус»-ы бындурыл амалгонд æрцыд 24 автобусы. Уыдонæй 20 республикæйы районтæм æрвыст æрцыдысты, 4 та хæстæгдæр бонты æрбарвитдзысты Ирыстонмæ. Ног транспорт алцæмæй дæр техникон домæнтæн дзуапп дæтты. Ифтонг сты мониторинг æмæ цæстдарды системæтæй. Федералон программæ «Школьный автобус» райдыдта йæ куыст 2000-æм азты райдайæны. Ныридæгæн муниципалон ахуырадон куыстуæтты кусы 74 автобусы. Уыдонæй 21-æн ацы аз сæ эксплуатацийы æмгъуыд фæвæййы. Бæрæгбоны мадзæлттæ райдыдтой Сæрибары фæзæй æмæ адарддæр сты Сабырдзинады проспектмæ, Хетæгкаты Къостайы номыл паркмæ, Ленины фæзмæ æмæ Хъесайы-фырты уынджы Терчы былгæронмæ. Æппæт ацы районты дæр арæзт цыдысты культурон-дзыллон мадзæлттæ. Нæ республикæйы Сæргълæууæг Битарты Вячеслав, РЦИ-Аланийы Парламенты Сæрдар Алексей Мачнев, РЦИ-Аланийы Хицауады Сæрдары хæстæ рæстæгмæ æххæстгæнæг Тускъаты Таймураз, горæты администрацийы сæргълæууæг Æлбегаты Барис, Хуссар Ирыстоны Хицауады Сæрдар Хъуылымбегты Доментиимæ тезгъогæнгæ æрцыдысты Сабырдзинады проспектыл. Стыр цымыдисгæнгæ æрлæууыдысты рагон хæдтулгæты раз. Равдыст дæр хуындис «Выставка-ретро автомобилей». Диссаг дæр куыд нæ у, машинæтæ чи равæрдта, уыцы энтузиастты фыдæбон. Ахæм машинæтæ фенæм æрмæст кинонывты, ныр та сæ нæ бон асгарын дæр уыдис. Бирæ адæм æрæмбырд сæ алыварс. Иууылдæр сæ разы къамтæ истой. Хетæгкаты Къостайы номыл фæлладуадзæн паркмæ бахизæны æмæ йæ фæзы мидæгæй уыд нывты равдыстытæ. Ам фенæн уыдис æрыгон мадæлты сфæлдыстадон куыстытæ. Декретон отпусчы уæвгæйæ, сылгоймæгтæй бирæтæн къухми ссис сæ сæйраг хъуыддаг. Дзæуджыхъæуы æрыгон сфæлдыстадон мадæлтæ æрæмбырд сты æмæ фæзынд центр «Мамамаркет» Ацы бон сæ æрмдæсныйады фæрсты ничи ацыд. Горæты 1-æм библиотекæйы кусджытæ, сæ сæргъы йæ директор Цъæхилты Зæлинæ, афтæмæй бацæттæ кодтой алы дугты, алы авторты чингуыты равдыст: «Люблю тебя, мой край родной». Уымæй уæлдай сарæзтой ирон дамгъæ «Æ»-йы ныв, æмæ йæ сабитæ сæ чысыл къухтæй хуызджын æрмæгæй саив кодтой. Тынг хъæздыг æмæ цымыдисаг уыдис РЦИАланийы Архивон службæйы экспозици. Йæ разамонæг Нинæ Чиплакова бæлвырд радзырдта, куыд æмæ цæмæй хъæздыг сты архивы æвæрæнтæ, уый тыххæй. Равдыст арæзт уыд фараст хайæ. Æвдыст дзы цæуынц дугтæ æмæ сæ хъайтартæ, алы рæстæджыты Ирыстонæн йæ фæрнджын хъуыддæгтæй кад чи кодта, Ирыстоны историйы йæ ном рæсугъдæй æмæ ирдæй кæмæн баззад, уыцы фæлтæрты минæвæртты хуызистытæ. Се ‘хсæн — нæ бæстæйы æмæ фæсарæйнаг культурæйы, литературæйы, аивады, ахуырады æмæ наукæйы зындгонд адæймæгтæ. Сабырдзинады проспекты кæрæй-кæронмæ сæ равдыстытæ равæрдтой нæ республикæйы цæрæг алы адæмты æхсæнадон организацитæ дæр. Сæхи традицион цæхх æмæ къæбæрæй æгасцуай бирæтæн загътой. Сæ равдыстыты фенæн уыдис æрмдæсныты куыстытæ дæр, национ уæлæдарæс, хæдзарыдзаума æмæ хæринаг. Битарты Вячеслав сæ фæфарста, сæхи ирон адæмы ‘хсæн куыд æнкъарынц, цавæр уавæртæ сын арæзт цæуы се ‘взаг æмæ се ‘гъдæуттæ бахъахъхъæнынæн, уыдæттæй. Республикæйы Сæргълæууæг зæрдиагæй сахуыста алы адæмты хойрагæй дæр æмæ сын бузныг загъта сæ хæлардзинад æмæ Ирыстонмæ уарзондзинады тыххæй. Битары-фырт зæрдиагæй бакаст сывæллæтты сфæлдыстадон къордты аивадмæ æмæ ног трамвайты ног уавæртæм. Фæлæ проспекты ууыл нæ фесты бæрæгбоны мадзæлттæ. Гæдиаты Секъайы цыртдзæвæны раз ЦИПУ-йы ирон филологийы факультеты студенттæ кастысты фыссæджы уацмыстæ. Сарæзтой ирон хъазт дæр. Фидæны ирон æвзаджы ахуыргæнджыты кафтæй хъуамæ куыд нæ срухс уыдаиккой, чи сæм кастис, уыдоны зæрдæтæ. Ленины фæзы та сæдæгай адæмы æрбамбырд кодта Суанты Кимы номыл оркестр. Нæ республикæйы аивады зындгонд зарæггæнджытæ æмæ фæндырдзæгъдджыты концерт алкæмæн дæр уыдис æхсызгон. Битарты Вячеслав, æппæт мадзæлттæ фенгæйæ, йæ хъуыдытæ загъта: — Æхсызгон мын у, адæмон сфæлдыстад æмæ традицитæ рох кæй нæ уадзæм, уый. Фæлæ ацы куыстмæ аздахын хъæуы фылдæр æргом. Æхсызгон ма мын уыдис, алы адæмыхæттыты æхсæнадты минæвæрттимæ кæй аныхас кодтон, уый дæр. Республикæйы разамынд æппæт хъарутæй дæр архайдзæн, цæмæй Ирыстоны цæрæг адæмтæ кæрæдзи æмбаргæйæ, хæларæй дарддæр цæрой, уыцы хъуыддагыл. Республикæйы æмæ горæты боны кадæн Хъесайы-фырты уынджы, Терчы былгæрон ацыд ирон чъиритæ æмæ цыхты равдысты фестиваль. Ацы мадзал бацæттæ кодта нæ республикæйы хæринаггæнджыты ассоциацийы сæргълæууæг Æбиты Валери. Спонсор дæр уыдис йæхæдæг. Ирон чъириты кой дæрдтыл хъуыстгонд у. Æмæ ацы ран дæр, кæй зæгъын æй хъæуы, уыдысты фыццæгты-фыццаг. Æбиты Валери куыд радзырдта, афтæмæй къæбæр кодтой куыд хæдзары хуымæтæг æфсинтæ, афтæ профессионалтæ дæр.
— Фестиваль саив кæнынмæ мæм фæкастысты бæгæныфыцæн куыстуæттæ «Бавария», «Скифия» æмæ «Дауров»-ы разамонджытæ. Адджинæгтæгæнæн куыстуæттæ: «Анечка», «Априори». Культурæйы колледжы студенттæ сæ сæргъы директор Цехъойты Ларисæ, афтæмæй фестиваль срæсугъд кодтой концертон программæйæ. Мæ фарсмæ чидæриддæр æрбалæууыд, уыдонæн се ‘ппæтæн дæр зæгъын бузныг, — загъта Æбиты Валери.
Ирон чъириты фестивалы фæлгæты арæзт цыдысты мастер-класстæ. Уыцы бон нæртон æфсинтæ скодтой 1200 чъирийы æмæ сæ адæмыл байуæрстой. Фæлæ фестивалы сæйраг нысан — фыццаг æртæ бынаты райсыныл ерысы чи бацыд, уыцы æфсинтæй сæрæндæр æмæ дæсныдæрыл нымад æрцыдысты: Милдзыхты Ритæ (фыццаг), Гагкайты-Кæсæбиты Зоя (дыккаг), Æлбегаты Тамарæ (æртыккаг). Хицæнæй конкурсы архайдтой училищейы ахуырдзаутæ. Фестивалы архайдтой Беслæны сывæллæтты сфæлдыстады скъолайы хъомылгæнинæгтæ дæр, йæ разамонæг Хадыхъаты Таирæ. Изæрæй Сæрибары фæзы уыд концерт. Райдыдта ансамбль «Алан»-ы «Симд»-æй. Уый фæстæ сæ арæхстдзинад æмæ аивад равдыстой Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны зарæггæнджытæ, стæй сыхаг республикæты артисттæ. Бæрæгбон фæцис канд фейерверкæй нæ, фæлæ, сæрмагондæй ацы бонмæ кæй бацæттæ кодтой, «Световое 3D шоу», зæгъгæ, ахæм нырыккон равдыстæй.
САУТÆТЫ Тамилæ
