Цæгат Ирыстон бæрæг кæндзæн Аланийы чырыстон аргъуыды 1100 азы бон. Уый кадæн нæ республикæйы дины кусджытæ развæлгъау сæ бæрæгбоны мадзæлттыл кусынц. Бирæ уазджытæ æрцæудзæн Ирыстонмæ канд Уæрæсейæ нæ, фæлæ дунейы алы рæттæй дæр. Уый тыххæй æрæджы журналисттæн фехъусын кодта Дзæуджыхъæуккаг æмæ Алайнаг епархийы епископ — фыд Леонид. Дины кусæг куыд загъта, афтæмæй, уазджытæн цы равдисæм, цы феной, уый ис. Æмæ уыцы историон хæзнаты сæйрагдæр цыртдзæвæн — Нузалы аргъуан. Уæвгæ Нузал æнæхъæнæй дæр рагон историон комплекс у.
— Кæддæр зындгонд археолог Евгения Пчелина аргъуаны къулы рæбын дурæйамад ингæн куы байгом кодта, уæд дзы нæлгоймаджы стæгдар разынд. Бирæ хъуыдытæ уыдис ахуыргæндтæм, ахæм мавзолейы аккаг кæй скодтой, уыцы лæг чи уыд, зæгъгæ. Наукон-иртасæн куыстыты фæстæ æмдзыхæй загътой, Нузалы аргъуаны ныгæд æрцыд ирон адæмы хæстон фæтæг, хъæбатыр цæразон Ос-Бæгъатыр. Йæ ном, йæ кады аккаг цæмæй уæм, уый тыххæй нæ бирæ хæстæ сæххæст кæнын хъæуы.
Цæразонты артдзæст — Нузалы истори — рагон мæсгуытæ, гæнæхтæ, фидæрттæ æмæ уæлмæрд бахъахъхъæнын, аргъуаныл абон цы реставрацион куыстытæ кæнынц мæскуыйаг сæрмагонд специалисттæ, ахæм куыстытæ бакæнын. Дыккаджы та нæ хæс у, цыфæнды амалæй дæр æмæ гæнæнтæй археолог Евгения Пчелинайы куыстытæ Петербурджы паддзахадон архивæй нæхимæ сласын. Нæ нын сæ дæттынц, фæлæ архайын хъæуы. Уымæн æмæ Пчелинайы иртæстытæ махæн бирæ ног сусæгдзинæдтæ раргом кæндзысты Нузалы рагон цард æмæ аргъуаны тыххæй, — загъта фыд Леонид.
45 азы рацыд, зындгонд археолог Евгения Пчелина не ‘хсæн кæдæй нал ис, уæдæй. Уый куыд арф æмæ бæлвырд зыдта йæ куыст, раг æмæ астæуккаг æнусты цард, афтæ — ничи йæ рæстæджы археологтæй. Зыдта цалдæр фæсарæйнаг æвзаджы, уыдонимæ — ирон дæр. Ирыстоны ахуыргæндтæ Пчелинайæн стыр аргъ кæнынц, куыд æрмæст теоретикæн нæ, фæлæ куыд практик дæр, афтæ йын æмбал нæ уыд. Ссæдзæм æнусы райдайæны Ирыстоны хæххон мыствæндæгтыл къахихсыд баци, æрмæг æмбырдгæнгæйæ, байбын ингæнтæ къахгæйæ. Фæлæ, йæ рæстæджы ирон адæмы ‘хсæн уыдис «черные копатели», зæгъгæ, кæй хуыдтой, ахæм знаггадгæнджытæ ингæнты ссарæггæгтæ давтой æмæ сæ суанг фæсарæйнаг зындгонд музейтæм дæр уæй кодтой.
Пчелинайы куыстыты ахадындзинад тынгдæр сырæздзæн Аланийы 1100 азы аргъуыды бонты. Уæлдайдæр Реком æмæ Нузалы аргъуаны историон бæрæггæнæнтæ. Ацы дыууæ объекты хаст æрцыдысты “ЮНЕСКО”-йы хыгъдмæ. Пчелинайы иртасæн куыстыты фонд Санкт-Петербурджы паддзахадон архивмæ йæхи фæдзæхстмæ гæсгæ лæвæрд æрцыд 1973 азы.
Реком æмæ Нузалы аргъуаны историйы нырма бирæ сусæгдзинæдтæ æмбæхст ис, æмæ нын сæ Пчелинайы куыстытæ раргом кæниккой — афтæ хъуыды кæнынц нæ республикæйы ахуыргæндтæ. Фыд Леонид ма куыд радзырдта, афтæмæй Петербурджы паддзахадон архивы сын цы дзуапп радтой, археолоджы наукон-иртасæн куыстыты фонд райсынæн, уый тыххæй. Петербургаг архивисттæ сын алы æфсæнттæ кæнынц, ома, Пчелинайы фондыл биноныг, техникон æгъдауæй нырма хъæуы бакусын, æппæт гæххæттытæ дæр хъуамæ дезинфекци ацæуой, сæрмагонд консультанттæ, кавказаг æвзæгтæ чи зоны, ахæм специалисттæ, цалынмæ лæмбынæг бацархайой, уæдмæ сын æрвитæн нæй, зæгъгæ, уыцы куыстæн та фондз азæй къаддæр кæй нæ бахъæудзæн. Æнæмæнг, бахъуыдысты, уæд та сын бафидын хъæуы 16 милуан сомы.
“Архайдзыстæм, суанг нæ бæстæйы Президентмæ дæр курдиат арвитдзыстæм, цæмæй нын баххуыс кæна, уыцы фондтæ райсынæн”, — загъта епископ.
САУТÆТЫ Тамилæ
