Уыдис фӕззыгон райдзаст бонтӕй иу. Саламты Зояйӕн уыцы райсом уыд уӕлдай хъӕлдзӕгдӕр: 90-аздзыд ахуыргӕнӕгмӕ уыцы бон ӕрбацыдысты йӕ раздӕры ахуырдзаутӕ. Цинтӕ, хъӕбыстӕ, дидинджытӕ ӕмӕ зӕрдиаг лӕвӕрттӕй сбуц кодтой сӕ уарзон ахуыргӕнӕджы. Йӕ ныхасӕй, йӕ хъуыддӕгтӕй фӕзминаг чи уыд, сӕ зӕрдӕбын, сусӕг ныхӕстӕ кӕмӕн кодтой фӕсурокты, уый.
Адӕймаг цас фылдӕр цӕры, фылдӕр зоны, уыйбӕрц йӕ уд, йӕ зӕрдӕ хӕстӕгдӕр кӕнынц йӕ рагон уидӕгтӕм, йӕ сабидуджы сыгъзӕрин бонтӕм.
Ӕвӕдза, куыд тагъд тӕхынц азтӕ!
Уӕд, 1956 азы, ӕрыдоны скъола-интернат байгом ис. Хӕсты сывӕллӕттӕ, чи сидзӕр ӕмӕ ӕвӕгӕсӕг, чи бирӕсывӕллонджын бинонтӕй Ирыстоны хъӕутӕй ам ахуыр дӕр кодтой ӕмӕ цӕргӕ дӕр. Уыцы аз интернаты кусын райдыдта Саламты Закейы чызг Зоя. Уыд историйы ахуыргӕнӕг, стӕй хъомылгӕнӕг дӕр. — Зын уыд, тынг зын уӕды рӕстӕджы ӕвзонг адӕймаджы раст фӕндагыл сӕвӕрын. Уыдысты ӕнӕрӕвдыд, цардӕй ӕфхӕрд сывӕллӕттӕ. Ӕмӕ мах, скъолаинтернаты кусджытӕ, арӕзтам ӕппӕтдӕр, цӕмӕй нӕ хъомылгӕнинӕгтӕ сӕ алы къахдзӕфимӕ дӕр уыной сыгъдӕгдзинад, хистӕрӕн кад кӕныны ӕгъдӕуттӕ, фидӕныл хъуыды кӕной, — зӕгъы Зоя ӕмӕ йӕ ныхасӕн ӕрхаста бирӕ дӕнцӕгтӕ.
Саламты Зоя райгуырд ӕрыдоны, ахуыр кодта станицӕйы астӕуккаг скъолайы, уыдис ын диссаджы ахуыргӕнджытӕ, абон дӕр дзы рох не сты Цогойты Чабӕхан, Митиченко Татьянӕ, Иван Кулачков ӕмӕ иннӕтӕ. Хӕсты сывӕллӕттӕ — уыцы фӕлтӕр бавзӕрстой мӕгуыр, ӕххормаг рӕстӕджытӕ. ӕрмӕст 11 азы цыд Зояйыл, Фыдыбӕстӕйы Стыр хӕст куы райдыдта, уӕд. Сывӕллӕттӕн сӕ ахуыр фӕкъуылымпы, хистӕрты фарсмӕ алы куыст дӕр кодтой. — Ленины номыл колхозы сывӕллӕтты бригад мӕнӕу карстой, хос ӕфснайдтой, хистӕр сылгоймӕгтӕ Адырхаты Мани, Зембатты Таня, Хуыдӕлты Лидӕ нӕм сӕ цӕст дардтой, ахуыр нӕ кодтой. Немыц ӕрыдонмӕ куы ӕрбахӕццӕ сты, уӕд мах та нӕ белтӕ не ‘ккой, афтӕмӕй картоф къахынмӕ цыдыстӕм, иу гага дӕр быдыры нӕ фесӕфт. Цы кӕрдзыны къӕбӕртӕ нӕмиу уыд, уыдон дих кодтам не ‘мбӕлттимӕ — мысы Зоя. — Ме стыр бӕллиц уыд, дохтыры урс халат скӕнын, адӕмы дзӕбӕх кӕнын, фӕлӕ мӕ хъысмӕт уыд ахуыргӕнӕг суӕвын ӕмӕ абон фӕсмойнаг ницӕуыл дӕн.
Педагогон институты дипломимӕ кусын райдыдта Кантысы хъӕуы скъолайы, уый фӕстӕ раивта йӕ райгуырӕн ӕрыдонмӕ. Куыста Ногдзауты хӕдзары директорӕй, фӕскомцӕдисы райкомы секретарӕй…
Зивӕг цы у, уый зонгӕ дӕр нӕ кодта, кад ын уыд йе ‘мкусджыты ‘хсӕн.
Йӕ царды сыфтӕй ӕхсызгондӕр ӕмӕ ирддӕрыл Зоя нымайы, интернаты цы азтӕ куыста, уыдон. Нӕ ауӕрста йӕ хъарутыл, йӕ зонындзинӕдтыл, ӕвӕццӕгӕн, уый тыххӕй нӕ рох кӕнынц сӕ уарзон ахуыргӕнӕджы, 59 азы размӕ скъола каст чи фӕцис, уыцы рауагъдонтӕ. Царды зындзинӕдтӕн чи ныффӕрӕзта, фарны хъуыддӕгтӕ чи арӕзта, ахӕм фӕлтӕр рауадысты ацы ӕмкъласонтӕ. Сӕ фылдӕр уӕлдӕр ахуырад райстой, кад ӕмӕ радимӕ фӕллой кодтой алы куыстуӕтты. Дзӕвгар рӕстӕг рацыд. Кӕддӕры ӕрыгон, хӕрзконд, цардбӕллон фӕсивӕд ӕрӕмбырд сты сӕ уарзон ахуыргӕнӕгӕн йӕ райгуырӕн боны фӕдыл арфӕтӕ ракӕнынмӕ, кӕрӕдзи фенынмӕ, ӕрыгон бонтӕ ӕрымысынмӕ. Сӕ сабидуг цыма фӕстӕмӕ раздӕхт, афтӕ сӕхи ӕнкъарынц, иууылдӕр сты хъӕлдзӕг. Се ‘ппӕтӕн дӕр уӕлдай адджындӕр мысинӕгтӕ баст сты, скъоладзаутӕ куы уыдысты, уыцы рӕстӕгимӕ.
— Алы адӕймаджы царды дӕр ис уарзон ахуыргӕнӕг. Махӕн Зоя Закеевна уыд нӕ хистӕр хо дӕр, нӕ мад ӕмӕ хъомылгӕнӕг дӕр. Сылгоймагмӕ хӕдзары цы куыстытӕ хауы, уыдоныл нӕ ахуыр кодта, гӕрзтӕ ӕхсыныл, судзин ӕмӕ ӕндахимӕ архайыныл, химӕ зилыныл. Кӕрӕдзи хорз ӕмбӕрстам, махӕй 13 азы хистӕр йеддӕмӕ нӕ уыд, — зӕгъы Дзотцойты Земфирӕ.
— Зӕгъын мӕ фӕнды стыр бузныг нӕ ахуыргӕнӕгӕн. Кӕд нын царды исты бантыст, уӕд йӕ фыдӕбоны руаджы. ӕз ахуыр кодтон Дур-Дуры, 6-ӕм къласы фӕстӕ нӕ дыууадӕсӕй раивтой ӕрыдоны интернатмӕ, — зӕгъы ӕгъуызарты Таирӕ.
— Зивӕг нӕ зыдтам, кӕрӕдзийӕн ӕххуыс кодтам, ахуыргӕнӕг нӕ цӕсты тынг кадджын уыд. Интернаты размӕ ахуыр кодтон Хъӕдгӕроны скъолайы, нӕ мад ӕмӕ фыдӕн уыдыстӕм ӕхсӕз сывӕллоны, — дзуры Хъантемыраты Ирӕ. Зояйӕн уыцы бон цы арфӕтӕ ракодтой, уыдонӕй ӕппӕты дарддӕр арфӕ ссыд Ростовӕй, йӕ раздӕры ахуырдзау Тыбылаты Керымӕй. Тыбылы-фырт у Самургашевты ӕфсымӕрты номыл спортивон скъолайы директор, Уӕрӕсейы сгуыхт тренер грекъаг-ромаг хъӕбысхӕстӕй, отставкӕйы булкъон. Ахуыргӕнӕг сӕрыстыр у Керым ӕмӕ йӕ иннӕ бирӕ рауагъдонтӕй.
Чекойты Хамби райста инженер-аразӕджы дӕсныйад, Мытылаты Светӕ ӕмӕ Бутаты Ларисӕ та сты фӕсарӕйнаг ӕвзӕгты ахуыргӕнджытӕ, Гуцаты Юри сси медицинон институты профессор, ирон театры зындгонд ӕмӕ уарзон актер, РЦИ-Аланийы адӕмон артисты кадджын ном хӕссӕг у Цӕргӕсты Дзамболат.
…Цӕлхӕмбырдӕй бадынц уарзон адӕм, се ‘хсӕн бӕрзонд, хӕрзконд сылгоймаг. Кӕд азтӕ йӕ цӕсгомыл иу чысыл фӕд ныууагътой, уӕддӕр нырма цӕрдӕг у йӕ къахайст, цардбӕллон у йӕ цӕстӕнгас. Ахӕм ӕхсызгон фембӕлдтытӕ ма дын бирӕ уӕд, ахуыргӕнӕг!















