Ӕрдзы хӕлар Сабеты Аламбег

0
449

Не ‘хсӕн ахӕм адӕм ис, ӕмӕ сыл мах нӕ цӕст ӕрӕвӕрӕм, сӕ равзӕрст дӕсныйад бирӕ кӕй уарзынц, уый тыххӕй нӕ, фӕлӕ ма куыстадон архайдыл дӕр кӕй сты ӕнувыд ӕмӕ разӕнгардӕй кӕй ӕххӕст кӕнынц сӕ хӕстӕ. Ахӕм хъӕппӕрисджын адӕммӕ, ӕнӕмӕнг, хауы хъӕууонхӕдзарадон наукӕты кандидат, РЦИ-Аланийы сгуыхт эколог, национ парк «Аланыстон»-ы директоры хӕдивӕг Сабеты Аламбег.

Ӕрӕджы йыл сӕххӕст 80 азы. Ахӕм кары адӕймаг цы бирӕ фӕндӕгтыл фӕцыди, уыдонмӕ ӕнӕ ракӕсгӕ нӕ фӕвӕййы ӕмӕ сбӕрӕг кӕны йӕ хуыздӕр азтӕ. Сабеты Аламбегӕн та ӕппӕты адджындӕр мысинӕгтӕ сты йӕ сывӕллоны бонтӕ. Уымӕн ӕмӕ уыдон фидар баст сты хӕххон Дыгуримӕ. Уӕд зӕрдӕйӕ банкъардта йӕ райгуырӕн хъӕу Гуылӕры алыварс ӕрдзон бынӕтты алӕмӕты рӕсугъддзинад. Арӕх-иу сӕрдыгон йе ‘мбал лӕппутимӕ хӕххон гакъон-макъон фӕндӕгтыл фӕраст гагадыргътӕ ӕмбырд кӕнынмӕ, ӕмӕ йӕ хъӕддаг ӕрдзы зӕрдӕскъӕфӕн нывтӕ алы хатт дӕр дисы ӕфтыдтой.

Сабеты Аламбег Сечеры астӕуккаг скъолайы куы ахуыр кодта, уӕд ын уӕлдай уарзондӕр фесты ботаникӕ, зоологи ӕмӕ географи. Дӕс къласы каст фӕуыны фӕстӕ йӕ хъарутӕ бафӕлвӕрдта Дзӕуджыхъӕуы машинӕаразӕн заводы ӕмӕ ӕндӕр куыстуӕтты, уыдис совхоз «ӕрӕф»-ы фосдарӕн фермӕйы хъомгӕс дӕр. Советон ӕфсады баслужбӕ кӕныны фӕстӕ ссис Хӕххон паддзахадон аграрон институты студент.

Афтӕ рауад, ӕмӕ хохаг лӕппумӕ иннӕтӕй ахуыр кӕнын ӕнцондӕр фӕкаст. Цы предметтӕ цыд, уыдонӕй йын алкӕцыдӕр ӕнӕзонгӕ нӕ уыдис. Сабийы бонтӕй фӕстӕмӕ зыдта алыхуызон иуазыккон ӕмӕ бирӕазыккон культурты хицӕндзинӕдтӕ дӕр.

Уымӕн ӕмӕ, хӕхбӕсты цӕргӕйӕ, Аламбег цы нӕ куыст бавзӕрста, ахӕм нал баззад. Хос карста хӕххон сойджын уыгӕрдӕнты. Хӕдзарон фосмӕ зилынӕй уӕлдай ныййарджытӕн ӕххуыс кодта цӕхӕрадоны куыстыты дӕр. Хистӕр кълӕсты ахуыргӕнгӕйӕ та ӕдзухдӕр уыдис скъоладзауты бригады уӕнг ӕмӕ совхоз «ӕрӕф»-ы хуымты базыдта хъӕууонхӕдзарадон фӕллойы сусӕгдзинӕдтӕ.

Ӕппӕт ацы архайд Сабеты Аламбегӕн хорз ӕххуыс фӕцис йӕ дарддӕры царды. Аграрон институты фыццаг курсӕй фӕстӕмӕ цыдис раззагдӕр студентты ӕмрӕнхъ. Цыппар азы йӕ къам уыдис Кады фӕйнӕгыл. Ӕдзухдӕр архайдта ахуырадон хӕдзарады быдырон куыстыты, ӕххуыс кодта фӕстӕзад студенттӕн. Фыццаг курсӕй фӕстӕмӕ йӕ зӕрдӕ наукон куыстмӕ кӕй ӕхсайдта, уый тыххӕй бирӕ каст наукон литературӕ, архайдта студентты наукон къордты. Хистӕр курсыты та ссис хицӕн наукон куыстыты автор иуӕй-иу хъӕууонхӕдзарадон культураты тыллӕг фӕбӕрзонддӕр кӕныны тыххӕй. Иттӕг хорз бӕрӕггӕнӕнтимӕ каст фӕцис аграрон институт, ӕмӕ йӕ мыггӕгты куыстгӕнӕг агрономы бынаты ныууагътой ахуыргӕнӕндоны. Афӕдзы фӕстӕ та ссис ботаникӕ ӕмӕ зайӕгойты физиологийы кафедрӕйы аспирант. Сабейы-фырты аспирантон азтӕ атахтысты наукон агурӕнты, селекци ӕмӕ мыггӕгты куыстады, донхорыг кӕныны, ботаникӕ ӕмӕ зайӕгойты физиологийы, экологийы иртасӕнтӕ, стӕй хъӕд ногӕй сырӕзын кӕныны ӕмӕ ӕндӕр мадзӕлтты.

Ӕрыгон ахуыргондӕн куыд ӕмбӕлы, афтӕ бирӕ фыссы наукон уацтӕ. Арӕх цӕуы регионалон ӕмӕ уӕрӕсейаг ӕмвӕзады наукон конференцитӕм ӕмӕ дзы ныхас дӕр ракӕны. Ссис авд наукон ӕрхъуыдыдзинады автор алфамбылай ӕрдз бахъахъхъӕныны ӕмӕ йӕ уавӕр фӕхуыздӕр кӕныны тыххӕй. Цы методикон амынддзинӕдты брошюрӕ рауагъта, уымӕн республикӕйы наукон ӕхсӕнад скодта стыр аргъ.

Аспирантурӕ каст фӕуыны фӕстӕ Сабеты Аламбег ахуыргӕнӕгӕй кусын райдыдта аграрон институты ботаникӕ ӕмӕ зайӕгойты физиологийы кафедрӕйы. Цы предметтӕ хаста, уыдон та уыдысты селекцийӕ, хъӕды бӕлӕстӕ зайын кӕныны ӕмӕ цӕрӕн бынӕтты цъӕх фӕлыстӕн мыггӕгтӕ цӕттӕ кӕныны тыххӕй. 1973 азӕй фӕстӕмӕ уый кӕстӕр наукон кусӕгӕй, 1974 азӕй та хистӕр наукон кусӕгӕй бакуыста Цӕгат Ирыстоны фӕлварӕн-мелиоративон станцӕйы.

Ам ын хорз гӕнӕнтӕ фӕцис хъӕды рӕзты куыстытӕ рапарахат кӕнынӕн. Уымӕ гӕсгӕ цыбыр рӕстӕгмӕ бирӕ наукон фӕллӕйттӕ рауагъта. Йе ‘рвылбоны иртасӕнты фӕдыл докладтӕ скодта, студенттӕн лекцитӕ каст бӕрзонд наукон ӕмвӕзадыл. Уымӕй уӕлдай разамынд лӕвӕрдта дипломон куыстытӕн, фыста наукон монографитӕ, йӕ хъуыдытӕ дзырдта ахуыргӕндты диссертациты фӕдыл.

Ахӕм стыр ӕмӕ алывӕрсыг архайд институты разамынд куыд нӕ бафиппайдтаид: Сабеты Аламбег нысангонд ӕрцыд ацы ахуыргӕнӕндоны ботаникӕйы кафедрӕйы ассистентӕй. Уыцы-иу рӕстӕг разамынд лӕвӕрдта ботаникон цӕхӕрадонӕн дӕр. Йӕ хъӕппӕрисӕй махмӕ чи нӕ зайы, ахӕм зайӕгойтӕ ласт ӕрцыдысты Сочийы, Краснодары, стӕй Стъараполы крайты ботаникон цӕхӕрадӕттӕй ӕмӕ сӕхи хорз равдыстой нӕ республикӕйы уавӕрты. Ахуыргӕнӕндоны студенттӕ дзы куы вӕййынц, уӕд бадис кӕнынц сӕ рӕсугъддзинадыл.

Сабеты Аламбег наукӕйы та йӕ тыхтӕ фӕлвары 50 азы. 1981 азӕй 1992 азмӕ куыста Цӕгат Ирыстоны Зоналон хӕххон хъӕдты лабораторийы. Ӕнувыдӕй архайдта Цӕгат Кавказы хӕххон хъӕдты хӕрзхъӕддзинад фӕхуыздӕр кӕныныл. Цы селекцион бындур сарӕзта, уымӕ гӕсгӕ Цӕгат Ирыстоны дыууӕ хъӕды хӕдзарады плантацитӕ рагӕй нырмӕ дӕттынц хӕрзхъӕд тыллӕг. Йӕ амынддзинӕдтӕм гӕсгӕ тӕрс ӕмӕ соцъийы ӕвзонг талатӕ къорд азы размӕ ӕхсӕз гектары сагъд ӕрцыд Краснодары ӕмӕ Стъараполы крайты ботаникон цӕхӕрадӕтты ӕмӕ алы аз дӕр дӕттынц хъӕздыг тыллӕг.

Ахӕм стыр ӕмӕ алывӕрсыг наукон архайд аграрон институты разамынд куыд нӕ бафиппайдтаид: Сабеты Аламбег нысангонд ӕрцыд ацы ахуыргӕнӕндӕтты наукон-техникон советы ахуыргонд секретарӕй, фӕстӕдӕр та ссис йӕ разамонӕг.

1992 азӕй фӕстӕмӕ ахуыргонды куыстадон ӕмӕ наукон-иртасӕн архайд фидар баст у Цӕгат Ирыстоны экологийы фарстатимӕ. Уый ивд ӕрцыд Цӕгат Ирыстоны уӕды ӕрдзхъахъхъӕнынадон комитетмӕ. Фыццаг уыдис зайӕгойты дунейы инспекцийы сӕргълӕууӕг, фӕстӕдӕр ссис наукон-техникон хайады хицауы хӕдивӕг. Ацы бӕрнон бынаты уӕвгӕйӕ, Сабейы-фырт уыцы-иу рӕстӕг ӕрдзхъахъхъӕнынадон архайд парахат кӕны республикӕйы цӕрджыты ӕхсӕн. Хъуыддагӕй лыггонд цӕуынц ӕрдзон фӕрӕзтӕй хӕдзардзинӕй ӕмӕ ахуырадон уагыл пайда кӕныны фарстатӕ. Цы бирӕ хӕстӕ йыл ӕвӕрд уыдис, уыдонӕй уӕлдай уыд ӕрдзхъахъхъӕнынадон ведомствӕйы наукон-техникон советы секретар ӕмӕ биологон алыхуызондзинӕдтӕ бахъахъхъӕныны ведомствӕты ӕхсӕн къамисы секретар дӕр.

Экологи ӕмӕ ӕрдзӕй хӕдзардзинӕй пайда кӕныны куысты йӕм стыр фӕлтӕрддзинад кӕй уыдис, уый тыххӕй Сабеты Аламбег фӕстӕдӕр ивд ӕрцыд национ парк «Алани»-мӕ. Ам дӕр та иннӕ рӕтты хуызӕн хизын бахъуыд службӕйы къӕпхӕнтыл. Раздӕр уыдис инженер-эколог, экологон рухсад ӕмӕ туризмы хайады хицау, афӕдз фӕстӕдӕр та ссис парчы директоры хӕдивӕг наукон куысты ӕмӕ абон дӕр ӕнтыстджынӕй фӕллой кӕны.

Ацы бынаты уӕлдай ирддӕрӕй рабӕрӕг сты йӕ наукон зонындзинӕдтӕ ӕмӕ адӕмимӕ кусыны арӕхстдзинӕдтӕ. Йӕ разамындӕй национ парчы бындур ӕвӕрд ӕрцыд ӕмӕ схемӕтӕ конд ӕрцыд авд экологон къахвӕндӕгтӕн туристтӕ ӕмӕ экскурсанттӕн. Бахъуыд сын наукон документтӕ аразын дӕр. Уымӕй уӕлдай парчы кусджытимӕ амынддзинӕдтӕ бацӕттӕ кодта Сырх чиныгмӕ бахауӕг зайӕгойтӕ ӕмӕ цӕрӕгойтӕ бахъахъхъӕныны тыххӕй.

Ахуыргонды архайды ахсджиаг у республикӕйы сӕрмагонд хъахъхъӕнинаг фӕзуӕтты ӕрдзхъахъхъӕнынадон мадзӕлттӕ пропагандӕ кӕнын дӕр. Национ парк «Аланыстон» дӕр ацы къордмӕ кӕй хауы, уый тыххӕй дзы арӕзт ӕрцыд, сӕ автор Сабейы-фырт кӕмӕн у, ахӕм авд аив фӕлгонцгонд плакаты ӕмӕ банеры. Дӕс тематикон листовкӕйы бӕрц та уагъд ӕрцыд типографион мадзалӕй. Се ‘ппӕт дӕр лӕвӕрд ӕрцыдысты, дӕргъвӕтин рӕстӕг национ паркмӕ фӕлладуадзынмӕ чи цӕуы, ӕмӕ алӕмӕты ӕрдзон къуымы рӕсугъддзинад фенын кӕй фӕнды, ахӕм ахуырадон кусӕндӕттӕ ӕмӕ фӕллойадон коллективтӕн.

Парчы директоры хӕдивӕг стыр ӕргом здахы Цӕгат Ирыстоны сӕрмагонд хъахъхъӕнинаг фӕзуӕтты биологон алыхуызондзинӕдтӕ фӕфылдӕр кӕнынмӕ, ӕрдзон фӕрӕзты хъомысыл наукон мадзӕлтты ӕххуысӕй бафтауынмӕ, цӕмӕй республикӕйы хъӕдӕвӕрд фӕзуӕттӕ фӕфылдӕр уой. Ахуыргонды архайд уыдоны фӕдыл чысыл нӕу. Уый у хӕххон экосистемӕтӕ бахъахъхъӕныны тыххӕй ӕртӕ патенты ӕмавтор.

Сабеты Аламбеджы куыстадон ӕмӕ наукон-иртасӕн архайдӕн, хатдзӕгтӕ кӕнгӕйӕ, ӕнӕзӕгъгӕ нӕй, хъӕды генетикон сӕрмагонд хъахъхъӕнинаг бынӕттӕ 2,7 мин гектары кӕй сбӕрӕг кодта, уый тыххӕй. Йӕ хъӕппӕрисӕй хъӕды бӕлӕсты мыггӕгтӕ ӕмбырдгӕнӕн объекттӕ арӕзт ӕрцыд 47 гектары. Сбӕрӕг кодта ӕмӕ наукон ӕрфыстытӕ сарӕзта фондз ахсджиаг цыртдзӕвӕнӕн ӕмӕ 130 бӕласӕн.

Уымӕй уӕлдай ахуыргонд-эколог ныффыста 150 наукон куысты ӕмӕ 130 наукон — ӕнцонӕмбарӕн уацы бӕрц ӕрдз хъахъхъӕныны ӕмӕ экологон ахсджиаг фарстаты фӕдыл, у Цӕгат Ирыстоны ӕрдзы ӕвӕрӕнты бирӕтомон рауагъды чиныг «Хойрагон, хосгӕнӕн зайӕгойтӕ ӕмӕ зокъотӕ»-йы ӕмавтор. Стыр ахадындзинад ис «Национ парчы экологон къахвӕндӕгтыл», зӕгъгӕ, йӕ ахӕм брошюрӕ — фӕндагамонӕн дӕр. Цы ӕрфыстытӕ дзы хӕссы, уыдоны амынд цӕуынц Дыгуры комы цӕугӕдон ӕрӕфы райдайӕнты кадавар ӕмӕ хъахъхъӕд цы зайӕгойтӕ цӕуынц, уыдоны бынӕттӕ.

Сабеты Аламбег ӕдзухдӕр наукон докладтӕ скӕны, канд бынӕттон нӕ, фӕлӕ ма ӕппӕтуӕрӕсеон ӕмӕ дунеон нысаниуӕг кӕмӕн вӕййы, ахӕм конференциты. Йӕ наукон уацтӕ мыхуыргонд цӕуынц газетты, журналты, наукон фӕллӕйтты ӕмбырдгӕндты. Рӕстӕгӕй-рӕстӕгмӕ ӕрдзхъахъхъӕнынадон фарстыты фӕдыл йе ‘рмӕджытӕ фӕзынынц газет «Рӕстдзинад»-ы дӕр. Рӕхджы мыхуыры рацӕудзӕн йӕ чиныг «Республикӕ Цӕгат Ирыстон-Аланыстоны хосгӕнӕн зайӕгойтӕ». Уый уӕлдӕр ахуыргӕнӕндӕтты студенттӕн стыр ӕххуыс фӕуыдзӕн республикӕйы хосгӕнӕн зайӕгойтӕ хуыздӕр базонынӕн.

Иу ныхасӕй, ахуыргонд-иртасӕг ӕмӕ эколог Сабеты Аламбеджы наукон-практикон архайдӕн абон ис нӕ алфамбылай ӕрдзон бынӕтты хъӕздыгдзинӕдтӕ фылдӕр кӕныны нысан, ӕмӕ ма йын ноджыдӕр бантысӕд.

Тохсырты Къоста

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here