Алы ӕгъдауы дӕр фарн ис

0
500

Ӕз райгуырдтӕн ӕмӕ схъомыл дӕн Хъӕдгӕроны. ӕрыгонӕй арӕх лӕууыдтӕн хистӕртӕн уырдыгыстӕг  ӕмӕ никуы фехъуыстон уӕливых дӕр ӕмӕ дӕливых дӕр. Ӕз Хъӕдгӕроны цӕргӕйӕ хъуыстон — чъири, уӕлибӕх, цӕхӕраджын, картофджын ӕмӕ фыдджын.

Мӕнӕ нӕ куырыхондӕр ахуыргонд, зындгонд адӕймаг фӕсарӕнты дӕр ӕмӕ Уӕрӕсейы дӕр Абайты Васойы «Русско-осетинский словарь»-ы фыст ис: Пирог — гуыл, чъири, уӕлибӕх, хӕбизджын. Йӕ «Осетинско-русский словарь»-ы та фыст ис, уӕлибӕх — пирог с сыром, творогом. Уӕливыхы кой дзы никуы ис.

Фарон рацыдис «Иры Стыр Ныхас”-ы чиныг — «Чындзхаст, чызгӕрвыст ӕмӕ марды ӕгъдӕуттӕ». Ам та фыст ис — хистӕры раз вӕййы ӕртӕ уӕливыхы. Ӕз Кучиты Русланмӕ телефонӕй бадзырдтон ӕмӕ йӕ бафарстон, кӕм бакастыстут уӕливых, зӕгъгӕ, уый мын афтӕ:

— Мах хистӕртимӕ бирӕ фӕдзырдтам ацы дзырды тыххӕй ӕмӕ ахӕм хатдзӕгмӕ ӕрцыдыстӕм: чъири у гуырдзиаг  дзырд, ома, ӕндӕр ӕвзагӕй  ӕрбайсгӕ, ӕмӕ чъирийы бӕсты уӕливых куы ныффыссӕм уӕд, дам, уыдзӕнис растдӕр.

Ӕмӕ йын ӕз загътон:

— Афтӕ куы хъуыды кӕнӕм, уӕд  не ‘взаджы ӕрбайсгӕ дзырдтӕ бирӕ ис, ӕмӕ уыдонӕн та уӕд куыд кӕнӕм? Стӕй ӕвзагмӕ чи ницы  бар дары, уыцы «хистӕртимӕ бирӕ фӕдзургӕйӕ» дзырдтӕн раив-баивгӕнӕн куыд ис? Ӕвзагзонынады йӕ дӕндӕгтӕ чи рафтыдта, уыцы ахуыргӕндтӕ та ма цы кусдзысты?

Ацы чиныджы ма фыст ис — Хӕрнӕджы фынг ӕвӕрӕм афтӕ: хистӕры раз ӕвӕрд вӕййы дыууӕ кӕрдзыны. ӕмӕ уӕд дзырд кӕрдзын та цы амоны?

Абон Ирыстоны Фысджыты цӕдисы сӕрдар у Агънаты Гӕстӕн, ӕмӕ мӕнӕ йӕ чиныг «Ирон ӕгъдӕуттӕ»-йы куыд зӕгъы: «Зианы фынгыл хистӕры раз вӕййы чъиритӕ, кусарты сӕр, рахизӕрдыгӕй бӕрзӕй».  Гӕстӕн дӕр уӕливыхтӕ нӕ фыссы, фӕлӕ чъиритӕ, ӕмӕ ахӕм дӕнцӕгтӕ бирӕ ӕрхӕссӕн ис.

А фӕстаг рӕстӕг циндзинады тыххӕй бадт куы вӕййы, уӕд арӕхдӕр фыццаг хистӕр скувы базыгӕй. Мӕнӕ Цгъойты Хазбийы чиныг «Ирон царды ӕгъдӕуттӕ»-йы дӕр фыст ис: «Бадты хистӕр фӕкувы бӕгӕны ӕмӕ рахиз базыгӕй, дыккаг хистӕр — ӕртӕ фӕрскӕй, ӕртыккаг хистӕр та раззаг хуылфыдзаумӕттӕй физонӕгӕй. Ӕмӕ сӕ адӕттынц  кӕстӕртӕм».

Мӕнмӕ та афтӕ кӕсы: бадты хистӕр хъуамӕ скува физонӕгӕй ӕмӕ йӕ нуазӕнимӕ авӕра, оммен кӕнынмӕ сӕ цуры цы кӕстӕртӕ ӕрбалӕууыд, уыдонмӕ, дыккаг хистӕрмӕ та хъуамӕ уа физонӕг ӕртӕ фӕрскӕй, ӕмӕ уӕхсты кӕроныл цы хай уа хуылфыдзаумӕттӕй, уыимӕ йӕ уый дӕр йӕ нуазӕнимӕ авӕры уыцы кӕстӕртӕм. ӕртыккаг хистӕрмӕ та хъуамӕ уа базыг, ӕмӕ куы скува уӕд ӕй нуазӕнимӕ авӕра бадты кӕстӕртӕм, ӕмӕ йӕ уыдон куы ссыгъдӕг кӕной уӕд ӕй хъуамӕ сӕ  дыууӕ къухӕй акӕной  сӕтгӕ.

Ирон адӕймаг дзуары бынмӕ кувынмӕ  куы фӕцӕуы, уӕд йӕ ӕртӕ чъирийы уӕлӕ вӕййы ӕвӕрд физонӕг. Адӕймаг базыгимӕ нӕ фӕцӕуы кувынмӕ, уӕд базыг бадты куыдӕй фӕуӕлдӕр вӕййы физонӕгӕй. Мӕнӕ Хазби куыд зӕгъы: «Уырызмӕг Нарты ӕгъдаумӕ гӕсгӕ, базыг цирхъы фындзыл бакодта ӕмӕ кувы. Куывд куы фӕци, уӕд дзуры лӕппумӕ: лӕппу рауай, ацаход, мӕ хур». Мах та йӕ уӕд хъуамӕ карды цыргъыл дарӕм базыг?

Байаты Гаппойы дыууӕнывон пьесӕ «Ирон куывд» фыццаг хатт мыхуыры рацыд Калачы 1920 азы, газет «Ног цард»-ы. Уырдыгыстӕг ӕрбахаста ӕртӕ ӕртӕдзыхоны, базыг, уӕхстыл физонӕг, ирон къусы нозт-бӕгӕны. Хистӕрӕн бады Батрадз, куывд куы фӕци, уӕд дзуры кӕстӕрмӕ: “Лӕппу, ацаход” (радты чъири, физонӕг ӕмӕ нозт). Куыд уынӕм, афтӕмӕй ам дӕр физонӕг у уӕлдӕр ӕвӕрд базыгӕй.

Бокоты Солтан уыдис хӕстон лӕг, Хъӕдгӕронӕн бирӕ лӕггад бакодта, хъӕуы йын тынг стыр аргъ кодтой. Солтан йӕ чиныджы «Царды уылӕнтӕ»-йы 130 фарсыл фыссы: «Бирӕ хӕттыты федтон быцӕутӕ, хистӕр куы кува, уӕд цавӕр хай хъуамӕ уа йӕ къухы, уый тыххӕй. Иутӕ фӕзӕгъынц, физонӕг, иннӕтӕ — базыг. Мырзаганты Махар уыдис «Стыр Ныхас»-ы ирон ӕгъдӕутты къамисы уӕнг, ӕмӕ Мырзаганы-фырт зӕгъы тынг раст: «Хистӕрмӕ хъуамӕ уа физонӕг».

Цгъойты Хазби куыд зӕгъы, ирон ӕвзаджы хъысмӕты тыххӕй уырыссагау дзурын дӕр ӕмӕ фыссын дӕр нӕ хъӕуы. Уый дӕр мӕнмӕ раст нӕ кӕсы. Ирон чи у, уыдонӕй «Рӕстдзинад» дӕр чи нӕ исы, йӕ бинонты астӕу иронау дӕр чи нӕ дзуры, уыдоны хъӕуы баууӕндын кӕнын дӕ хъуыдытыл. Уыдон  уырыссаг ӕвзагыл куы нӕ бакӕсой ӕмӕ фехъусой дӕ хъуыдытӕ, уӕд хъуамӕ куыд скӕной сӕхицӕн хатдзӕгтӕ?

ТЕДТОЙТЫ Ладемыр,

пенсиисӕг

 

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here