Æрдзы æмæ нæ æхсæндзарды алцыдæр кæрæдзиуыл баст у. Абонæн ивгъуыд куыд у æгъдæнцой, афтæ нæ фидæн та абоныл æнцайдзæн.
О, ивгъуыд у мысынæн, абон та — аразынæн. Диссаджы рæстæджы цæрæм мах — ног миназоны къæсæрыл. Æнусты рындз нын ссис миназонты арæн. Тæраз у уый, нæ царды хæрзтæ барæн. Мах хъæуы акæсын, афæлгæсын миназонты бæрзонд рындзæй. Ам нæ фæлтæрыл, не ‘мдугонтыл — уæлдай хæс.
Нарты кадджытæй иуы кæсæм: «Цард цыди, йемæ диссæгтæ хаста, афтæмæй». Зонут уæхæдæг, XX æнусы цас æнтыстытæ æмæ æвирхъау хъуыддæгтæ уыдис, уый. Фæстаг 50 азы та аразгæйæ халгæ фылдæр фæкодтам. Æрдзæн æмæ удæн цас знаггад ракодтам, уымæн та зæгъæн дæр нæй.
Нæ ивгъуыдæн дæр, нæ ныййарджытау, баивæн нæй — нæхи у хорзæй дæр, æвзæрæй дæр. Æппæрццæгæй, рæдыдæй дзы цы уыд, уый нын хъуамæ сенæн уа. Хорзæй дзы цы уыд, уый та хъуамæ фылдæр кæнæм.
Хъуыстгонд уырыссаг дзырды зæрингуырд Валентин Распутин уымæн фыста: «Миназонтæ ивынц кæрæдзийы, цивилизаци бацыд къуырцдзæвæнмæ. Фидæнæн ахъаз цы уыдаид хорзæрдæм рæзтæн, уыдон фесæфтам, ныддызгъуыммæтæ кодтам. Ралæууыд змæст рæстæг. Æмæ нын æнусты рындзыл ацы бæрæгбон лæвæрд цæуы куыд фæдзæхст, куыд фæстаг гæнæн раст цард равзарынæн».
Рæстæг æмæ мах
Алы адæмæн дæр йæ ахсджиагдæр нысан у национ хæдбындурдзинад агурын, иннæ адæмтæй хорзæрдæм цы сæйраг миниуджытæй хицæн кæны, уыдон хъахъхъæнын.
О, нæ тæхгæ дуг — уыраугæ, нæ нæргæ дуг — фæлваргæ. Дон иннæрдæм куы азилы, уæд бæлæстæ сæ уидæгтæ арфдæр ныссадзынц. Мах та сæ ныр бынтон суæлæнгай кодтам. Цивилизацийы маст дыргътыл хæлоф кæнæм, афтæмæй ассимиляцийы куырмæджы лæгæрдæм æппæты разæй.
О, сæрзилæджджын рæстæг махæй домы æвронг цæстæнгас, фæлæ нæ дзыллæмæ уый куыд хъуамæ уа, æмткæй райсгæйæ, фынгтыл уыйбæрц бадгæйæ?!
О, ныр наукон-техникон æмвæзад бирæ уæлдæр у, бирæ хъæздыгдæр у армæй цард. Фæлæ удæй та? Цас æмæ цас фесæфтам фæстаг азты! Цы уавæры ис абон нæ мадæлон æвзаг? Цæмæ ‘рхауд нæ фыдæлты рæсугъд æгъдау? Цас къæбæлдзыг митæ йæм бафтыдтам? Æгъдæутты хистæр — бæрц. Æмæ ма бæрц зонæм истæмæн? Цы ма нын нæ фæтчы? Худинаг ма ис?
Сæрибар нын уæгъдибаримæ фæивддзаг, налдæр тас ис, налдæр — æфсарм. Нæ рухс кувæндæттæ нуазæндæттæ систы. Алы ‘гъдау дæр фылдæр хатт гуыбыны æмвæзадмæ æркæнæм. Арахъы цъæхæй нæм арвы цъæх нал зыны.
Нæ нæлгоймæгтæн арæхдæр цæуыл рауайынц сæ цæхæртæкалгæ быцæутæ? Сæр æмæ бæрзæй куыд æвæргæ сты, цал сидты кæнын хъæуы, хъус куыд лыггæнгæ у, уыдæттыл. Цард куыд æвæрын хъæуы, абоны ахсджиагдæр фарстатæ куыд лыг кæнын хъæуы, цал сывæллоны кæнын хъæуы кæнæ цал чиныджы кæсын хъæуы, уыдæттæ — абабау! Удварн æмæ æнусон хæзнатæ та — рохуаты. Куыд нæм хъуамæ уой афтæмæй национ æнкъарæн, дзыллон нысан?
Ахъуыды-ма кæнут, уæ хорзæхæй: «Цы уыдыстæм æмæ цы нал ыстæм? Цы стæм æмæ цы не стæм? Иудзинад æмæ зиууон цæстæнгас нæ адæммæ æмбæлгæ æмвæзадыл никуы уыдысты. Хæлæг, æдзæстуарзондзинад, дам-думтæ, фидистæ нын истой нæ рæзæнтæ. Æмбарын æмæ барын — уый та куыд?! Фæлтау хъæуа-нæ хъæуа — кæрæдзимæ гæппæввонг. Афтæмæй иу арвы бын — дихтæ-къордтæ, ницытæ-мацытыл тохтæ. Афтæмæй фыццаг знаг нæхицæн — нæхæдæг. Гъе, уымæн æрцыдыстæм афтæ цыбыр æмæ кадавармæ бæрцæй æмæ зæххæй.
Æвзаг —
адæмгæнæг
О, адæм адæм вæййынц, фыццаджыдæр, се ‘взагæй. Уыимæ баст — нæ удхъомысы хæрзтæ. Ныхасы фарн кæны цæрæццаг нæ дзыллæйы. Фæлæ фæстаг азты не ‘хсæн сбирæ сты айдагъ номæй ирæттæ.
Чи, дам, кæй æвзагыл дзуры, уыцы адæмæй у. Æмæ, ахæм тæразæй баргæйæ, уæд абон нæ фылдæр систы уырыссæгтæ æмæ гуырдзиæгтæ. Зæгъæм, не ‘взаг абон ногæй йæхицæн æвзары адæмы, уæд ма, махæрдыгæй йæм цы ахаст ис, уый хынцгæйæ, равзарид мах? Мæнмæ гæсгæ, — нал.
Ехх-æвæдза, æппæты разæй чи срæцыгъта «ирон æвзаг Елхотæй дарддæр нæ хъæуы», уымæн цы загъдæуа?! Ахæмты азарæй ныффидар нæ астæу куыдфæндыйы ахаст нæ мадæлон æвзагмæ. Ныр ирон дзырд Елхоты онг нæ, фæлæ Елхотæй уæлæмæ дæр нал хъæуы. Афтæмæй нæ Иры зæххыл уæрæседзаутæ систæм. Кæрцæй, дам, хæдон — хæстæгдæр. Махæй та бирæтæ искæй пысулты дæр адджындæрæн-кадджындæрæн тухынц сæхи. Афтæмæй нæ фылдæр нал хъусынц нæ фыдæлты хъæлæс, нал æмбарынц нæ адæмы хъæр. Цынæхуызон ныхас хъуысы абон Ирыстоны парахатæй!
Нæхи ирон дзырд ма куы ацахсы хъус стæм хатт, уæлдайдæр нæ кæстæрты хъæлæсæй, уæд мыл æхсæв дæр хур фæкæсы.
Æхца — фæлварæг
Дуне у хуыдиртæст,
Дуне у рынчын:
Сау монц ыл куы сирвæзт,
Уый — æхцайы рын.
Сыджыт, дам, рохгæнаг у, ома, мард адæймаджы ферох кæнын кæны. Фæлæ æхца удæгæсты дæр куы байрох кæнын кæны. Цардмæ æхцайы цæстæй кæсын чи райдайы, уый æндæр ницыуал фæуыны. Æхцайы къæр-къæрæй æфсарм къуырма кæны.
Мах Советон Цæдисæй айдагъ уый тыххæй дæр хъуамæ бузныг уæм — Урс хохау лæууыд æхцайы фыдæхы ныхмæ, нæ йæ уагъта йæ хъæлæсы дзаг дзурын нæ бæстæйы. Фæлæ Ельцин йæ хъузæттимæ нæ бæстæйы дуар хъæддаг капитализмæн уæрæх куы байтыгъта, уæд нæм мæнг культурæ æрбафсæрста. Гламуры ‘фсон нæм ХАМур æмæ ХЛАМур сарæх кодтой.
Уырыссаг номдзыд поэт Александр Блок цыма мах дуджы тыххæй загъта афтæ: «Нырыккон цард у фыдракæнд аивады ныхмæ. Нырыккон аивад у фыдракæнд царды ныхмæ».
Нæ фыдæлтæ тарстысты æвæлмон цардæй, æввонг æхцатæй. Ныр та нæ кæстæртæй бирæтæ рог цардыл марынц сæхи. Обауы хæрзрæбын лæугæйæ, нæ уынынц бæрзонд урс хæхтæ.
Зынаргъ газеткæсæг, не ‘гъдауы, не ‘взаджы, нæ аивады уавæр айдæнау æвдисы нæ зарæджы абоны æмвæзад.
«Нæ рæстæджы уырыссаг æвзагыл хъуыды кæнын, дзурын æмæ зарын у тынг стæмты бон», — скодта хатдзæг номдзыд зарæггæгæнæг Александр Розенбаум. Оххай-гъе, уæд ма мах та цы зæгъæм?! Раздæр-иу, ирон зарæгмæ хъусгæйæ, риу фырцинæй, фæндырау, адымст, ныр та арæхдæр нæ масты дзæкъул адымсы. Зарджыты бæсты нæм фылдæр — зарæггæндтæ. Æмæ æгайтма не ‘мдугон, не ‘мсисон курдиатджын поэт æмæ зарæгфыссæг Кокайты Тотрадз «Рæстдзинад»-ы рауагъта ахæм уац: «Нырыккон зарæг æвзаг бахъахъхъæныны фæрæз у æви йæ сафæг».
Ирон зарæг сæфтмæ кæй цæуы, уый тыххæй радиобакаст «Уацамонгæ» фæдис хъæр кæнын райдыдта 2001 азы. Арт йæ къæдзилтæ куыд нæ зоны, нæ хаты, афтæ æхца дæр. Даргъ сты æхцайы къæдзилтæ, æмæ сæ алы ранмæ дæр æххæссы.
Хуыцаумæ кувгæйæ, уæлæрвтимæ ныхас кæнгæйæ, арахъ хъыгдарыны хос куыд у, афтæ аивады та — æхца. Æхцайы тæмæн кæм паддзахиуæг кæны, уырдыгæй Музæ æмæ уæлтæмæн лидзгæ кæнынц. Уый тыххæй 2011 азы Уацамонгæ Сырдоны ‘взагæй скодта сæрмагонд бакаст æмæ йæ ныр хæссæм уæ размæ:
Хъарæг
ирон зарæгыл
Иу хуыснæг дукани адавынмæ бахъавыд. Дынджыр рæс райста æмæ дзы лыг кæны дуары гуыдыр. Хъахъхъæнæг æй баййæфта æмæ йæ фæрсы:
— Уый цы кусыс, хорз лæг?
— Мæнæ хъисфæндырæй цæгъдын, — дзуапп радта давæг.
— Ау, æмæ дæ цагъд куы нæ хъуысы! — ныддис кодта хъахъхъæнæг.
— Ницы кæны, райсом æй фехъусдзынæ, — загъта давæг æмæ дынджыр рæсæй дарддæр лыг кæны гуыдыр…
Гъе, ацы хъисфæндыры æмбисонд цæуы нæ удварныл. Абон куывдтæ æмæ чындзæхсæвты чи фæзары, уыдонæй дæр бирæтæ афтæ мæнг сты. Уыдонæй дæр афтæ тас у æцæг аивадæн, ирон зарæгæн. Æрмæстдæр райсом бамбардзыстæм, нæ фарн, нæ адæмон сфæлдыстад не ‘нæниздзинад нын цас къахыр кæнынц, уый.
Мæскуыйы центрон телеуынынады стъалыты фабрик фæагуры, стæй æнæхъæн бæстæйæн равдисы ног курдиæттæ. Махмæ, Ирыстоны, та ахæм стъалыты фабриктæ басгуыхтысты нæ чындзæхсæвтæ. «Рæстæнхъæл дæ бартæ макæмæ радт», — фæдзæхста нын Къоста. Мах та ныр фылдæр хатт нæ куывдтæ æмæ чындзæхсæвты иууыл бартæ æххуырсгæ ансамблтæм радтæм.
Нæ бæстæйы стыр политиктæ-демагогтæм рагæй ис мадзал: фылдæр дзур хъæрдæрæй, æмæ дын адæм дæ ныхæстæй мацы бамбарой… Гъемæ вокалон-иструменталон къордтæн дæр уый æгъдау сси — хъæрдæрæй сифтындз дæ техникæ, æмæ дæ аиппытæ ма зыной. Фонограммæ раскъæр, æмæ, кæсаг сурыл йæ дзых куыд фæхæлиу-фæхæлиу кæна, уыйау зарæджы дзырдтæм дæ дзых разылын-базылын кæн. Афтæмæй чындзæхсæвæй арвистон рауайы, гыбар-гыбур, цъæлхъæры бын фæвæййы. Хистæр-кæстæр, кувæг æмæ омменгæнæг бæрæг дзы нал вæййы. Дæ фарсмæ чи бады, уый дæр дæ цæмæй фехъуса, уый тыххæй йын йæ хъусы хъæр кæн. Афтæмæй адæймаг чындзæхсæвæй фæхты хосты хуызæнæй, æрдæгкъуырмайæ рацæуы. Уымæн æмæ æгæр «гуыррыйæ» сæры мæгъзтæ тæхынц, æгæр илæ-лæйæ зонд цæуы.
Иннахæм — сæ зарджыты æмвæзад!
Гуыр-гуыр æмæ гуым-гуым,
Кæйдæр зæлтæ фæзмын,
Æмтъеры дзырдты зиу,
Хъуыдыйæ дæр — хæлиу.
О, уыцы иу ныхæстæ — уыцы иу нывæстæй, мелодитæ дæр афтæ — кæйдæр азæлдæй уафгæ.
О, фæстаг азты нæм цы бирæ ног зарæггæнджытæ æмæ вокалон-иструменталон къордтæ фæзынд, уыдонæн сæ фылдæрмæ ис иу стыр аипп — нæй сын сæхи репертуар, сæхи хъæлæс. Фæлæ сын уыйхыгъд ис иумæйаг нысан: уыцы иу мотивтæй — стыр æхцатæ ссивгæ.
Ис æндæр низау дæр — зарæггæнæг кæнæ фæндырдзæгъдæг цыбыр рæстæгмæ композитортæй агæпп ласынц. Адæмон зарæгмæ кæнæ цагъдмæ иу нотæ бафтау, æмæ та ног композитор — цæттæ! Хатгай зарджытæн ныхæстæ дæр ахæм æмвæзадыл ацъапп ласынц, æмæ хынджылæг кæнынц мадæлон æвзагæй.
Гал марæггаг, дам, хъуг. Уыцы æхцаæлвынæн сайы æндæр бæллæх дæр. Цæвиттон, æххуырсгæ ансамблтæ æмæ зарæггæнджытæ уæрæх фæндаг байгæрстой телеуынынад æмæ радиомæ. Æмæ зæлынц, зæлынц ницæйаг зарджытæ эфирæй. Цæуыл хъуамæ сахуыр кæной уыдон кæстæрты? Цавæр адæнкъарынад хъуамæ уа афтæмæй нæ фæсивæдмæ?!
Ис ма дзы æндæр бæллæх дæр. Куырд куырдыл ахуыр кæны. Раздæр-иу куывды дæр, чындзæхсæвы дæр хистæртæ аив систой ирон зарæг, æмæ-иу уæд дæле кæстæртæ дæр зарын райдыдтой. Фæлæ ныр æххуырсгæ ансамблты техникæ арвау куы фæнæры, уæд ма дын чи сиса зарæг? Куыд рæза афтæмæй адæмон зарæг? Кæстæртæ куыд ахуыр кæной зарыныл? Æмæ ма нæм уæд фæзындзæн ног Будзулатæ, ног Гристæ, ног Хъылцитæ?
Ныр та ахæм фæзилæн. Иуахæмы нæм къуырисæры радиомæ фæзынд номдзыд спортивон журналист, нæ рагон æрдхорд Баскаты Уырызмæг. Салам радтам кæрæдзийæн, æмæ дын йæ хъæлæс — фæсус.
— Знон, æвæццæгæн, кæмдæр чындзæхсæвы æгæр фæзарыдтæ æмæ ныффæсус дæ, — загътон æз.
— Чындзæхсæвы уыдтæн, уымæй раст дæ, фæлæ мæ хъæлæс зарынæй нæ фæцис афтæ, — дзуры Уырызмæг, — хъæр кодтон æмæ уымæй.
— Омæ дыл бегара уыд — хъæр цæмæн кодтай?
— Хистæрæн бадтæн æмæ, сидтытæ уадзгæйæ, мæхи дæр дзæбæх нæ хъуыстон техникæйы гыбар-гыбурæй. Мæ дæле бадæг дыууæ хистæры мæ уæддæр хъусой, зæгъгæ, лæмæрстон мæхи æмæ ныффæсус дæн».
Чындзæхсæв — æвæджиауы сæрæвæрæн ног бинонтæн. Хистæрты куывдтытæ æмæ уды фæндиæгтæ — сыгъзæрин фæндаггаг дыууæ кæстæрæн. Гъемæ нын уый дæр нæ уадзынц нæ «æххуырст паддзæхтæ».
Ахæмты тыххæй тынг раст фыста нæ фæрныг хистæр Цгъойты Хазби: «Æххуырсгæ ансамблтæ сты ирон чындзæхсæвы æгъдæуттæ сафæг. Суанг дæ нуазæнæн дзуапп радтыны фадат дæр куы нæ уа, уæд дæ бон цы у? Науæд уыцы цъæлхъæрæй искæй хорз куывд та куыд фехъусдзынæ æмæ кувын кæд сахуыр уыдзынæ? Зæрдæйæ-зæрдæмæ куыд аныхас кæндзынæ дæ хæстæгимæ, дæ хорз зонгæимæ? Иунæг хъуыдыйы фаг ма суыдзæн дæ сæр — ардыгæй ма тагъддæр фервæз, æндæр мæ ницыуал хъæуы…»
Уæдæ фонограммæты илæлæй æмæ техникæйы цæлхъытæ чындзæхсæвтæй иуварс кæнынц нæ ирон фæндыр дæр йæ раздæры æрдзон алæмæты хуызы.
Гъе, афтæ. Æвдадзы хос — культурæ, йæ бæсты нын халтурæ. Ацы æхцаæлвынæн системæ æрхъуыды кодта америкаг Джефф Поллак. Йæ нымадмæ гæсгæ, адæм сты æдылытæ æмæ уарзынц хъусын уыцы-иу зарджытæм. «2-3 нотæйы дæр сын æгæр сты. Цæмæн сæ хъæуы бæрзонд аивад? Зарджытæ цас хуымæтæгдæр сты, уæлæнгайдæр, «афтиддæр» уой мидисæй, уыйбæрц — хуыздæр, нæ дзыппытæ та — дзагдæр…»
Гъемæ Джефф Поллакæн йæ фæдонтæ сбирæ сты Уæрæсейы дæр æмæ Ирыстоны дæр. Мæнмæ ныр йæ ном, йæ мыггаг афтæ хъуысынц: «Цъыф Пæллахъ». Æмæ пæллахъ кæны лами — æнахъинон музыкæйы фурд ивылы удтæм. Чи ма йæ бауромдзæн?
«Хъарæг — зарæгыл» уымæн бахъуыд ныффыссын:
Ирон зарæг, нæртон зарæг,
ныббар —
Дæ номæй чи нæ кæны
базар?!
Дæ бæсты ныр — цъæл-
гуыпп æмæ цъæл-зард
Куывдты, чындзæхсæвты —
дæ разæй,
Ирон зарæг кæны фæдис —
Уæу-уау, цъæлхъæры
бын фæцис!
Ныббар, фыдæлты буц
зарæг, ныббар,
Къæм абадын кæй
бауагътам дæ номыл.
Æхцаæлвынæн махмæ
сси æлдар,
Æфсарм та уæд сыгъдæг
нывæндтæ домы.
Цы раны бахаудис
нæ зарæг —
Хъæуы йыл абон, мæгуыр,
хъарæг!
Æмæ цы?..
Цал æмæ цал хатты кодта афтæ илæлæй Уацамонгæ! Æмæ ма мæнæ — цалдæр йæ уæды хатдзæгтæй:
Доны ‘ртахы ис дуне фенæн. Нæ зарæджы абоны уавæры уынæм не ‘взаг æмæ не ‘гъдауы æмвæзад. Хазби, Чермен, Хæсанæйы зæрдыл тохы заман дæр цæсгом лæууыд. Ау, уæд махæн сабыр царды дæр нæ бон нæу бахъахъхъæнын нæ удварн?
Фæрсын уæ, нæ адæм, —
Куыд лæууон æдзæм —
Кæй уæрдоны бадæм,
Цы зарæг кæнæм?
Мæнг аивад — куыд хин!
Цы зарджытыл — нæ цин?!
Аххосджын канд, чи сайы, уыдон не сты, фæлæ, æнцонæй сайын чи комы, уыдон дæр — басы бæсты фынчытыл цин кæнынц.
Зарæг у уарзондзинады кæстæр хо, йæ тых дæр афтæ диссаг уымæн у. Баиу дзы вæййы æвзаджы æмæ музыкæйы алæмæты хъомыс.
Æцæг курдиаты хицæуттæ сæхи снывонд кæнынц аивадæн. Курдиат кæмæ нæй, уыдон та аивад нывонд кæнынц сæхицæн. Æмæ фыццæгтæн арфæ хъæуы, дыккæгтæн та хъæуы сæ рохтыл æрхæцын. Рæдыдтыты къæбиц, зæгъгæ, уыцы хатæны-иу лæвæрдтам ног зарджыты зыгъуыммæ, гæлир хъуыдытæ. Нæ ног «стъалытæ-зарæггæнджытæй» иутæ зарæгфысджытæй дæр агæпп ластой. Æмæ — уыцы-иу ныхæстæ уыцы-иу нывæстæй…
«Уæ тексттæ кæд фысджытæм равдисын уæ сæрмæ нæ хæссут, уæд-иу сæ уæ ирон æвзаджы ахуыргæнджытæм уæд та радтут, æмæ-иу уын уæ гуымиры рæдыдтытæ сраст кæной», — ахæм фæндон сын цал хатты загътам эфиры! Фæлæ, æхцайы уæрдоны чи бады, уыдонæн цы уæлдай у.
Сæ зарæггæндтæн та хъуамæ æппындæр фæндаг ма уа адæммæ, телеуынынад æмæ радиомæ, цæмæй мауал халой кæстæрты адæнкъарынад. Уый сæраппонд та фæстæмæ, æнæмæнг, раздахын хъæуы аивадон советтæ. Уадз æмæ хæрзудгæнæн фæрæзтæ — уыдонимæ, бæгуыдæр, зарæг дæр — фæстæмæ æрцахсой сæ фарны бынат. Æмæ та уæд сæ ноггæнæг тых, сæ удирдгæнæг хъомыс ног фæлтæрты кæндзысты бæрнон, уæздан æмæ æхсарджын.
Æцæг ирон зарæг куы зæла, уæд ис мадæлон æвзаг, уæд ис фыдæлты туг, уæд ис адæмы фарн. Гъемæ йæ цæрæццаг чи кæны, уыдонæн Хуыцау фылдæр хъарутæ радтæд. Иннæтæм та хуыздæр зонд æрцæуæд!
Къадзаты Станислав,
поэт-журналист
