Бонвæрнонау —боны фидиуæг

0
135

«Удыхъæд цас бæрзонддæр уа, уыйас æм цин æмæ хъыг тынгдæр хъарынц».
Данте

Диссаг æмæ дзаджджын у ирон æвзаджы æрдзыхъæд! Ирыстоны сагсур лæппутæй искæй æвæлмонц ном ссарыны сæраппонд куы фæхъуыды кæнын, уæд ирон дзырдтæ, зырнæджытау, сæ сыгъзæрин тынтæ Сæнайы цъуппæй сæрттивынц, æмæ сæ æз фæразонæй гæххæттыты сыфтыл тауын райдайын. Цас тых æмæ фарн ис, ирон дзырд, дæ æнæбын къуырфыты, бабиноныг ма сæ кæн нæ рæсугъд фæсивæды уæздан зæрдæты, цæмæй сæ нæргæ зарæг хъуыса тъымы-тъыматæм дæр. Уыцы разагъды лæгтæй иу у Уататы Зелим, Бæтæхъойы къуылдымыл чи схъомыл æмæ йæ нацийæн ныфсы лæгæн чи рантысти, уый.

Уататæ кадджын æмæ уæздан мыггаг сты. Æрмæст иунæг Бибойы куы балæвар кодтаиккой Ирыстонæн, уæддæр нæ урссæр хæхтæ æмæ бурдидинæгджын уыгæрдæнтæй сæ фарны зарæг нæрыдаид æнустæм. Уыцы бирæвæрсыг лæгдзинад æмæ ныфсхастдзинад Уататы фæсивæд, мæнмæ гæсгæ, рахастой сæ фыдæлтæй, се ‘гъдау æмæ ирондзинад къонайы рæхысыл баст кæмæн уыд, уыдонæй. Адæймаг у цæрæг уды бæрзонддæр, æрдзы удæй рахъаргæ алæмæт. Стыр лæг йæ хъуыдытæ куы фæнывæнды, лæгæвзарæн æмæ гæнæнтæ æвзарæн рæстæг куы æрлæууы йæ разы, уæд Нарты эпосы зæрватыкк Бонвæрноны разæй куыд фæци Сосланмæ фæдисы, афтæ Урс хохы цъуппыл абады уымæн дæр йæ тарф æмæ вазыгджын утæхсæн. Ахæм у Уататы Зелимы удыхъæд дæр, нæ быхсы удæнцой царды дæлбазыр улæфын æмæ романтикон ныхæстæй искæй рæвдауын.
Тохы лæг у Зелим, нæй йын æрæнцой, топпы хъæр кæм фæцæуы, кæнæ æнæраст ныхас йæ хъустыл кæм ауайы, уым йæ зонд, ныфс æмæ лæгуарзондзинад сæ гаччы абадынц, æмæ йæ фæринк карды цъыкк фæцæуы. Ахæм æнæфæцудгæ миниуджытæй æххæст кæй у Уатайы-фырты æнæнцой зæрдæ, уымæн дæнцæг— йæ уарзондзинад Фыдыбæстæмæ. Зелимæн Ирыстон иу у, йæ фæлмæн зæрдæйау, нæ йæ дих кæны Хуссар æмæ Цæгатыл. Бахъуыды сахат Зелимæн Транскам дæр фесты тыгъд быдыр, денджыз кæнæ фурд, æмæ уысммæ февзæры Хуссары сæрæнгуырдты ‘хсæн. Ахæм лæгдзинад равдисы Зелим царды алы фæзилæны дæр Луганскы уа æви Донецкы.
Уыцы æвæджиау миниуæг ирон дзæбидырдзуангæнæг лæппутæн фыдæлтæй баззад. Нæ фыдæлты цард абоны ирæттæн у зонды чиныг, царды уæвынад æмæ сæ хъуыдыты айдæн, сæ зонд æмæ удварны цыртдзæвæн, фидæнамонæг. Нæ рагон истори æмæ эпосæй, рæсугъд фынтау, сыстынц нæ фыдæлтæ, дзурынц нын сæ хабæрттæ, цæрынц немæ, амонынц нын цæрын æмæ хъуыды кæнын. Зелимæн уыцы арф æмæ ирондзинады æууæлтæ йæ удрæбын, дзæнхъа дуртау, æвæрд сты, æмæ сæ фæсивæды ‘хсæн тауы йæ куырыхон ныхас æмæ арæхстджын архайды ‘руаджы.
Уатайы-фыртмæ хæрзиуджытæ æмæ былдауæн ныхæстæ нымады дæр не сты, уымæн æмæ, ахæмтыл чи цин кæны, уыдонæн сæ царды нысан у пайда æмæ фæллой. Зелим та цæттæ у йæ фæстаг къæбæр дæр тыхст рæстæджы адæймаджы армы æвæрынмæ. Уый та æцæг нæртон лæджы миниуæг у, æмæ, йæ æвдай азы бæрæгбон кæмæн у, уыцы æвзыгъд ирон лæппу Зелимæн та цæры йæ ирд зонды къуырфы.
Ирон дзыхæйдзургæ сфæлдыстады ис ахæм æмбисонд: «Æфсымæрæн лæггадгæнæг — æфсымæр». Уыцы æмбисонд Зелимы зæххон царды бындур у. Йæ радтæг зæххыл цы дидинджытæ зайы, уыдон дæр куы фены, уæд сыл баузæлы, бацин сыл кæны æмæ сын сæ алæмæты тæфмæ басмуды. Лæггад, æгъдау, уæздандзинад æмæ лæгдзинад. Уыдон Зелимы рæсугъд удыхъæды къалиутæ сты. Уымæн æвдисæн сты йæ бирæ лæггæдтæ мæ генион æфсымæр Нафийы рынчыны рæстæджыты. Нафи рынчындæтты хуыссыд Налцыччы, Беслæны, Дзæуджыхъæуы, æмæ алы хъуыддаджы дæр лæууыдысты йе ‘нцой йæ иузæрдион хæлæрттæ — Бибылты Анатоли æмæ Челæхсæртæг Хъазбегимæ. Анатоли уæд Президент дæр нæма уыд, афтæмæй йæ алы къуыри дæр бæрæг кодта. (Æнæниз æмæ хъæлдзæгæй цæрæнт Нафийы æрцыдмæ).
Зелим цардæн йæ æрфыты цæуы, йæ зæрдæйы баиу сты знон æмæ абон, монц æмæ хъуыды, ныфс æмæ катай, рæстæджы æрхуым риссæгтæ. Æнкъарæнтæн фенæн æмæ уырзæй бавзарæн дæр нæй, æмбæхст сты зæрдæйы рæбын, фæлæ удимæ иу уылæнты ленк кæнынц ирон лæджы бæрнон хъуыдытæ. «Хорз лæджы фæстæ мæргътæ дæр тæхынц», — фыста ирон прозæйы бындурæвæрæг Гæдиаты Секъа.
Уыцы бæрнон хъуыды, уæззау уаргъау, æрæнцой кодта Зелимы фидар уæхсчытыл дæр. Адæм ын хорз зонынц йæ лæгдзинады æвдисæнтæ æмæ кадджын хъуыддæгтæ, уымæн æм баулæфынц кæддæриддæр, цæмæй сын фæрогдæр кæна сæ зын æмæ тыхст уавæр. Къутæр хъæд нæу, къада дон та — фурд. Уый рагон царды æцæгдзинад у, æмæ дзы дзыллæ абон дæр пайда кæнынц. Алкæмæн хорз хъуыддаг саразын йæ бон нæу, йæ къухы не ‘фты, æмæ уæд бадзуры куырыхон, ныфсхаст, зæрдæхæлар æмæ лæгдзинадæй æххæст Лæгмæ.
Ирон этнографион зонады историйы нæлгоймæгтæ дих кодтой æртæ къордыл — сыхы лæг, хъæуы лæг æмæ комы лæг. Уыдонæй æппæты бæрзонддæр къæпхæныл нымад уыд комы лæг. Абон Ирыстоны сомбонæн дзуапп чи дæтты, уыцы дзырддзæугæ сахъ лæппутæн сæ фыдæлтыккон ном — Комы лæгтæ, фæрнæй йæ хæссут Зелимы разамындæй. Уатайы-фырт йæ фарны ныхас загъта ирон кувæндæттæ æмæ йæ уарзон адæмы раз. Уыцы ныхас та у сыгъдæг, уæлмонц æмæ царддæттæг.
Æцæг ирон лæг йæ адæмæн хæссы хурон тых, вæййы уалдзæггæнæг. Бонвæрнонау — боны фидиуæг!
Зелим, уыцы æвæрццæг миниуджытæй дæ Лæгты дзуар фæхайджын кодта, æмæ сæ хæсс хъæлдзæг æмæ кадджынæй æнустæм, бирæ дæ чи уарзы æмæ дæхæдæг кæй ныфсæй ныфсджын дæ, уыдонимæ.

Джусойты Клавдия,
ЦИПУ-йы доцент,
филологон наукæты кандидат

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here