Цас æмæ цас чингуытæ фыст сты уыцы æгъдæутты тыххæй æмæ сæ царды се’ппæт æххæстгæнæг нæй. Фæлæ мæ дисы бафтыдта Куындыхаты Муссæйы чиныг «Приговор осетинского народа».
Мæ 75 азы райгуырæн бонмæ мын Баскаты Вадим балæвар кодта чиныг, кæцы джиппы уагъд уыди 1859 азы. Мæнмæ диссаг фæкаст ацы чиныг. Ирон зианы хæрдзтæ уæды рæстæджы афæдзы дæргъы хæццæ кодтой дыууæ мин сомæй фылдæрмæ æвзист æхцайæ. Уæды рæстæджы адæм цардысты бирæ бинонтæй, æмæ-иу бинонтæй афæдзмæ фæхъуыд 2-3 адæймаджы, кæцытæн афæдзы дæргъы хъуыди хæрдзтæ. Уыцы зын уавæр уынгæйæ, ирон интеллигенци сæ размæ сæвæрдтой фарста – куыд фæрогдæр кæной уыцы рæстæджы уæззау ирон æгъдæуттæ. Куындыхаты Муссæ – ирон æфсæдтон зылды хицау – æрæмбырд кодта æхсæнæдты æууæнкон адæмы алы кæмттæй æмæ ирон адæмы тæрхоны лæгты, кæцытæ бахастой бирæ ивддзинæдтæ ирон æгъдæуттæм æмæ сæ бирæ фæрогдæр кодтой, аппæрстой 22 æгъдауы, ирон адæмæн знаггад чи хаста, уыдон. Уыцы ног æгъдæуттæ ирон адæм æххæст кæнын байдыдтой. Чи сæ не ‘ххæст кодта, уый-иу иваргонд æрцыд 100 сомæй æвзист æхцайæ. Уыцы бартæ баргонд уыдысты пъырыстыфтæн æмæ хъæуы старшинатæн.
Æгъдæуттæ куыд сæфынц, фæстæдæры фæлтæртæй куыд рох кæнынц, уымæн æвдисæн сты хистæр фæлтæрты минæвæрттæ. Фылдæр хатт фендзынæ: зианы бон кæрты æгъдау кæмæн бабар кæнынц, уый вæййы бæгъæмсар, цыбырдыс урс хæдоны. Зианджын адæймаг дæр вæййы ахæм дарæсы. Зианджынтæ алы рæтты слæууынц. Зианмæ æрцæуæг адæм фылдæр вæййынц бæгъæмсар, спортивон дарæсы, хъæбыстæ æмæ къухтæ исгæ. Фыдæбон цы кæстæртæ фæкæнынц, уыдон сæхицæн фынг акæнынц марды хойрагæй æнæ хæларгондæй. Хæрнæджы фынджы хистæр – æнæ худæй. Хистæры бынаты бадын ничиуал комы, уымæн æмæ йæм хъусæг нæ вæййы. Фылдæр хатт хистæр, цæмæй басабыр уой, уый тыххæй стъол æрхойы. Æвæццæгæн нæ тагъд рæстæджы хистæры раз æвæрын бахъæудзæн тæрхондоны дзæбуг басабыр кæнынмæ. Бирæ ран фехъусдзынæ хорз хист ын скодтой, зæгъгæ, ома, хæлц дзы бирæ уыд.
Хистæртæй кæимæдæриддæр ныхас кодтон, уыдон æхсызгонæй дзырдтой, æгъдау ма йæ тыхы куы уыди, уыцы рæстæджыты хабæрттæ. Уыдон куыд дзырдтой: Ставд-Дурты зианæн дыууиссæдзæм бон нæ кодтой, фæлæ авд сабат изæры. Дыууиссæдзæм бон кæнын райдыдтой 1860 азтæй фæстæмæ. Къуырийы авд бонæй сабат у мæрдты бон.
Хистæртæ-иу райсомæй куы сыстадысты сабаты, уæд-иу загътой: – «абон уæ мысæн бон, æцæг дунемæ ацыдыстут махæй, æмæ рох нæ уыдзыстут бинонтæй».
Ног зианджыны хæдзарæй-иу дыууæ кæрдзыны хастой уæлмæрдмæ, æхсæв сабат изæры. Æвдæм сабаты-иу зианджын хæдзар 2-3 сыхаг лæгмæ фæдзырдта æмæ-иу уыдон ныххæлар кодтой, зианæн цы хойраг æвæрд уыд фынгыл, уыдон. Уæлмæрдмæ ницыуал хастой. Майрæмбоны фæссихорæй фæстæмæ сабаты фæссихормæ, цалынмæ хур нæ аныгуылди, уæдмæ кодтой зианы æгъдæуттæ. Зианы боны-иу хæрнæджы фынджы хистæр кæстæрмæ фæдзырдта, ауай-ма æмæ хæдзары хицауы афæрс, сæрæн куыд кæнæм, æмæ-иу хæдзары хицау загъта: «Абон æй ахицæн кæн». Æмæ-иу уæд кæстæр сæр дыууæ дихы акодта: иу æмбис-иу хистæрты раз æрæвæрдта, иннæ та æрвыстой мыггаджы хистæрмæ, кæнæ сыхаг лæгмæ, кæцыйæн йæ бон нæ уыд æрбацæуын. Ныддис-иу кодтой: «Цы фæрнджын æгъдауылхæст хистæртæ нын уыди! Cæ cæр сæрмæ хастой, бирæ домдтой сæхицæй дæр æмæ сæ
кæстæртæй дæр». Ирон фынджы уæлхъус æрбадынæн уыд фидар бындурыл æвæрд стыр вазыгджын æгъдау. Уыцы æгъдаумæ гæсгæ-иу фынджы уæлхъус бадджытæ, фынгыл цы хойраг æвæрд уыд, уымæн-иу йæ иу хаймæ нæ бавнæлдтаиккой. Уый уыдис, фынджы уæлхъус лæггад чи кодта, уыцы кæстæрты хай, æмæ йæ хуыдтой фынгисæггаг. Афтæ бæрцæй æмæ æгъдауыл æвæрдтой фынгыл хойраг. Æгъдау æххæст кæнын æмæ йæ хæссын зын у. Уый алкæй къухы не ‘фты. Нæ хистæртæн сæ цард уыд æгъдауыл æвæрд, æмæ йæ сæ кæстæртæн фæдзæхстой, цæмæй йæ дарддæр хæццæ кæной кадимæ. Æгъдауыл дзурæг адæймаг хъуамæ уа сыгъдæгзæрдæйы хицау, æнæхин.
Ирон бадты фынг уыди ныллæг, раст бандæтты бæрзæнд, цæмæй сæ къухтæ æмæ рæмбыныкъæдзтæ стъолыл ма ’вæрой, уый тыххæй. Ирон æртæкъахыг фынгæн дæр йæ бæрзæнд у йæ бандоны бæрзæнд. Иу адæймаг дæр æвзæр ныхас нæ загътаид фынджы уæлхъус, кæнæ не ’рбадтаид фæрсæрдæм, кæнæ чъылдыммæ фынгмæ, нæ бадымтаид тамако.
Кæстæрты хæс уыди лæггад кæнын. Дæс æмæ ссæдз азы кæуыл цыди æмæ бинонтæ кæмæн уыди, уыдонæн уыди бар хистæртимæ бадын.
Ирон адæммæ циндзинады æгъдау фидауы кафт, зард æмæ симдæй. Хъазтмæ хастой æртæ уæливыхы æмæ графин. Фæсивæды æртхистæрæн-иу нуазæнтæ раттой, æмæ-иу уыдон арфæ ракодтой хъазты уæвджытæн, иннæ-иу фæстæмæ арвыстой, кæд дзы-иу сывæллæттæ уыд, уæд-иу уæливыхтæ уыдоныл айуæрстой. Фæндыры цагъдæй фидыдта циндзинад. Хъазты рæсугъддзинад уыд чегърейæ аразгæ. Уый хъуамæ бар раттаид, кæнæ ацамыдтаид кафджытæм, ракафут, зæгъгæ. Ронбæгъдæй, бæгъæмсарæй хъазтмæ нæ уагътой. Нæ фыдæлтæй баззад ахæм ныхас: «Ирон лæгæн йæ фарн йæ худы ис!» Кафын нæ зонын зæгъын æгад уыди. Фæндырдзагъдай куыд фидыдта чындзæхсæв, афтæ-иу сфидыдта зарæгæй дæр… Фæндырдзæгъдæг йеддæмæ бадгæ ничи кодта. Чындзхæсджытæн-иу фыс акусарт кодтой, фынг сын-иу сарæзтой æмæ сæ-иу афæндараст кодтой. Се ‘рцыдмæ дæр сын-иу фынг арæзтой. Чындз-иу æрхастой хуыцауæхсæв. Йæ цæрæн хæдзармæ йæ куы кодтой, уæд-иу йæ рахиз къахæй бахызт æмæ-иу къонамæ æркуывта. Чындзы-иу Сæрызæды бынмæ куы бакодтой, уæд-иу æй бафæдзæхстой Бынаты хицауыл. Сыхаг сылгоймаг, кæнæ-иу кæнгæ мад райста бæгæныйы къус æмæ- иу скуывта «Фарн æрбацыд! Æмæ йын мæнæ йæ фæрнджын бынат адджын уæд! Иунæг Кадджын Хуыцау дæ ахæм арфæйаг фæкæнæд æмæ амондджындæр къах чи æрбавæрдта, уый æмбал куыд фæуай! Бинонтæн адджын куыд уай! Сыхбæстæн, хъæубæстæн у уарзон! Дæ уатмæ кæугæ- дзургæйæ куыд никуы бауайай! Каркау бæдулджын куыд уай, бæласау уидагджын. Райсомæй-иу дæ уатæй худгæйæ куыд рацæуай. Дæ райгуырæн хæдзармæ ныхас куыд никуы бахæссай, дæ хæдзарæй ныхас куыд никуы ахæссай!»Чындзæхсæв кодтой хуыцаубоны. Хъæубæстæм-иу арвыстой хонæг. Æрхуыдтой-иу сæ хæстæджыты æндæр хъæутæй. Нозтуарзаг æмæ гуыбындзæл æгад уыдысты. Фынджы бадæг адæм-иу куы сыстадысты, уæд-иу райдыдта Нæpтон симд.
Кафгæ дæр, симгæ дæр кодтой уынджы. Дыууæ лæппуйæ хæцыдысты фæйнæджы кæрæттыл, иннæтæ лæдзджытæй æмдзæгъд кодтой. Хъазты фæзы иуæрдыгæй рæгъ лæууыдысты кафынмондаг лæппутæ, иннæ фарс та— хъазты чызджытæ.
Фæлæ ныртæккæйы рæстæджы бирæ ивддзинæдтæ цæуы нæ кадджын ирон æгъдæуттæм. Ресторантæ æмæ кафеты кæнын райдыдтам нæ цины æмæ зианы хъуыддæгтæ. Æз разы дæн цины хъуыддаг рестораны кæнæ кафейы скæныныл, æрхон дæ зонгæты, хæстæджытхуыцаубоны. Чындзы дæр акæнын æмбæлы чындзæхсæвмæ, уæд уый уыдзæни амондджын. Ирон циндзинады æгъдауы нæ хъæуы æххуырст кафджытæ æмæ фæндырдзæгъдæг.
Зианы хъуыддæгтæ кæнын хъæуы сыхбæсты. Ныры рæстæджы ис бирæ къордтæ – марды кæнды лæггадгæнджытæ, æмæ уыдонæн бабар кæн. Хæрнæджы фынгыл цы æвæрыс, уый дæхицæй аразгæ у. Нæ дзы хъæуы хъæздыг фынг æвæрын. Дæргъвæтин бадт не ‘мбæлы хæрнæджы фынгыл.
Æрæджы телеуынынады федтон гыццыл сывæллæтты равдыст «Лучше всех» иронау «Се’ппæтæй хуыздæр». Куыд кусынц мадæлтæ æмæ фыдæлтæ сæ сывæллæттимæ. Цас бирæ зонынц 3-4-аздзыдтæ. Æз, бирæ адæмимæ фембæлгæйæ фæфæрсын, уырыссаг ныхæстæ «папа» æмæ «мама» иронау куыд сты, æмæ абон дæр дзуапп нæма райстон, уый зæгъы, мад æмæ фыд хъомылады куыст кæй нæ кодтой сæ кæстæртимæ. Уæд мæ зæрдыл æрлæуыд Хетæгкаты Къостайы чиныг «Особа». Уый фыссы «Если осетина-отца в прежние времена случайно заставали с ребенком на руках, то он не задумывался бросить малютку куда попало. Боязнь быть заподозренным в неумении скрывать своей любви к детям доходила до того, что многие отцы не произносили никогда даже их имен. С моим отцом, когда он был еще ребенком, случилось следующее. На крыше четырехэтажного здания мать оставила его под присмотром отца. Ребенок, переползая с места на место, очутился у самого края крыши. Еще момент, и он теряет равновесие. Дед, однако, успел наступить ему на рубашонку, и мальчик повис над пропастью. Пока на крик ребенка не сбежались заметившие эту сцену соседи и не подняли его, верный традициям дед стоял как вкопанный, и не сделал ни одного движения, чтобы освободить своего первенца от опасного положения. Я не помню, чтобы отец назвал меня когда-нибудь по имени».
Хæсты размæ, бæлвырддæр – хурхæтæны мæйы 14 боны 1941 азы бирæ фæсивæды акодтой дыууæ мæйы хæстон ахуыртæм Ставд-Дуртæй. Уалынмæ хæст райдыдта æмæ бирæтæ сæ бинонтæн хæрзбон нал загътой. Иуахæмы хæсты рæстæг хæстон сæ хæдзармæ æхсгæ уад æрбакодта, мæ бинонты фенон,зæгъгæ. Уый йæ бинонтæн бамбарын кодта: «Ме ‘мбæлттæ атагъайы сты. Бирæ рæстæг мын нæй». Хæстонæн райгуырди сывæллон æмæ йæ куыд æгъдауæй федтаид, уый нæ зыдта. Мад бамбæрста хабар, йæ лæппуйы къухыл фæхæцыд æмæ, сывæллон цы уаты ис, уый йын ацамыдта: «Марадз, бауай, сабийы фен». Бацыд сывæллоны размæ æмæ йæм æдзынæгæй фæкаст. Мад загъта: «Хизын ирон æгъдауы сæрты, æмæ мын хатыр бакæнут». Нал федта хæстон йæ сывæллоны, хъæбатырæй фæмард.
Кæфты мæйы телеуынынад «Аланийы райсом»-ы уыдис ныхас кæстæрты тыххæй. Хуынд уазæгæн хъыг уыди, уынджы сывæллонимæ куы фембæлди, сывæллон ыл ныццин кодта æмæ йын салам радта, йæ къух æм бадардта. Уыцы хъуыддаг хистæры зæрдæмæ нæ фæцыдис, æмæ загъта: «Фыдæлтæ æмæ мадæлтæ сæ кæстæрты ницæуыл ахуыр кæнынц». Уæхæдæг хатдзæг скæнут, уæлдæр кæй ныффыстон, уымæй, куыд хуыздæр хъуамæ хъомыл кæнæм нæ кæстæрты. Ирон адæмы рагфыдæлтæм уыди сæхи уырнындзинад, кæцы уыди æнгом баст се’гъдау æмæ цардимæ. Ирон адæймаг æнусты дæргъы табу кæны, кувы æмæ царды хорздзинæдтæ куры Дунескæнæг Иунæг Хуыцауæй, йæ фидæны цард хуыздæр куыд уа. Хуыцау иу кæй у, уый тынг раджы базыдтой ирон адæм, æмæ йæм кувынц табугæнгæ, худаист æмæ лæугæйæ.
Хуыцаумæ кувгæйæ нæ алчидæр йемæ ныхас кæны комкоммæ. Йæхи æмæ йыл йæ кæстæрты фæдзæхсы. Бирæ ирон адæмы фæнды нæ ирон æгъдæутты хуыздæр базонын æмæ нæ фæнды, цæмæй нæ Ирыстоны сæйраг сахары куы уаид ирон æгъдæутты хæдзар.
Æвзæр нæ уаид, куы æрæмбырд уаиккой ирон адæмы куырыхон, дзырддзæугæ лæгтæ æмæ сылгоймæгтæ алы хъæутæй, сахартæй æмæ кæмттæй, куы бакусиккой уыцы фарстайыл. Цæмæй ирон адæм кæнын райдайой иу æгъдау цины дæр æмæ зианы дæр. Цы уынаффæтæ рахæссой, уыдон адæм æххæст куыд кæной. Уый бабар кæнын хъæуы хистæртæ æмæ æхсæнадон организацитæн.
Бæдтиаты Грис
