Иуæндæс азы размæ, 2014 азы 18 мартъийы, фыст æрцыд Хъырым Уæрæсейы Федерациимæ баиу кæныны тыххæй историон документ. Афтæмæй нæ бæстæйы фæзынд ног субъекттæ – Хъырымы Республикæ æмæ федералон нысаниуæджы горæт Севастополь.
Уымæй размæ, 16 мартъийы цы референдум сарæзтой, уым Хъырымы цæрджытæ сæ фæндон загътой, Уæрæсеимæ сæ æнустæм иу фæндагыл цæуын кæй фæнды, уый тыххæй.
Хъырымы фæстаг 11 азы чи нæ уыдис, уый йæ зонгæ дæр нал бакæнид, уый бæрц ивддзинæдтæ дзы æрцыдис. Абон республикæ дисы æфтауы æрмæст йæ рæсугъд æрдз æмæ хъæздыг историйæ нæ, фæлæ ма, куыд сырæзыд йæ экономикæ, уымæй дæр: хи уагъд продукци æртæ хатты фæфылдæр æмæ схæццæ 768 миллиард соммæ. Регион Уæрæсейы экономикæимæ кæй баиу, уымæ гæсгæ фондз хатты фæфылдæр сты бюджеты æфтиæгтæ – 25-æй 132 миллиард сомы онг.
Регионы экономикæйы фылдæр хай сты чысыл æмæ рæстæмбис амалхъомады куыстуæттæ. Кæд сæ санкцитæ нылхъывтой, уæддæр къабаз æнтыстджынæй рæзы. Ныртæккæ сты 242 мин алыхуызон куыстуаты.
Стыр ивддзинæдтæ æрцыд инфраструктурæйы. Ног æнусы æппæты стырдæр инженерон арæзтад – Хъырымы хид баиу кодта æрдæгсакъадах Уæрæсеимæ. Керчæй Севастопольмæ айтындзыдта нырыккон трассæ «Таврида», афтæмæй æнцондæр æмæ рæвдздæр абалц кæнæн ис Хъырымы. Хуссар Уæрæсейы аэропорттæй егъаудæр арæзт æрцыд Симферополы, афæдзмæ 6,8 милуан уæлдæфон бæлццоны суазæг кæнын у йæ бон. Уыцы рæстæг арæзт æмæ цалцæггонд цыдысты фондз мин километры фæндæгтæ, æрдзон газæй æфсисад 67 процентæй схызт 82 процентмæ.
Ног хуызы кусын райдыдта коммуналон инфраструктурæ. Ивд æрцыдысты дыууæ мин километрæй фылдæр доны хæтæлтæ, экологи-йыл хорзæрдæм фæзын-
дысты нырыккон сыгъдæггæнæн арæзтæдтæ. Хъырым кæддæриддæр йæхимæ æлвæста бæлццæтты, уæлдайдæр та фæстаг азты райрæзт туризм.
Республикæ 11 азмæ бабæрæг кодтой 67 милуанæй фылдæр туристтæ. Азæй-азмæ сæ нымæц рæзы. Уазджыты удæнцойдзинадæн сарæзтой сæдæгай фысымуæттæ, байгом кодтой 381 æнцонвадат, алцæмæй ифтонг пляжы. Туристтæн цы равдисой, уый дæр ис, сæны алы хуызтæ кæм саходой, уыцы паркæй райдай æмæ хæххон фæндæгтæ æмæ этникон центртæй фæу. Уарзон у 750 километры дæргъæн проект «Большая Крымская тропа».
Хъырымы стыр æнтыст-дзинадыл банымайæн ис Н. Семашкойы номыл бирæкъабазджын медицинон центры арæзтад Симферополы. Мингай адæм дзы райсынц медицинон æххуыс. Дæсны дохтыртæ æмæ нырыккон технологиты фæрцы центр ахъаз у хъырымæгты цард фæхуыздæр кæнынæн.
Ног хуызы йæхи æвдисы социалон къабаз. Ялтæ æмæ Симферополы байгом сты дадзинты æмæ онкологон сæрмагонд центртæ. Ахæм ивддзинæдтæ фæзындысты адæмы царды дæргъвæтиндзинадыл.
Ахуырады системæйы 11 азмæ æркуыстой 159 ног рæвдауæндоны, рæзгæ фæлтæр пайда кæнынц спортивон комплекстæ æмæ хъазæн фæзтæй. Ныййарджыты ныфс ис, сæ сабитæ аккаг æмæ алывæрсыг ахуырад кæй райсдзысты, уымæй.
Уæлдай æргом респуб-ликæйы разамынд здахы сæрмагонд æфсæддон операцийы архайджытæ æмæ сæ бинонтæм. Уыдонæн ис æхцайы иухаттон бафыстытæ, зæххы хæйттæ, скъоладзаутæн лæвар сихоры хæрд æмæ дзæбæхгæнæн мадзæлттæ.
Хъырымы республикæйы уый бæрц гæнæнтæ фæзынд фæллад уа-
дзын, куыст æмæ цæрынæн, æмæ йæ Уæрæсейы
рæсугъддæр бынæттæй иу хатт чи бабæрæг кæна, уый æнæмæнг æрыздæхдзæн ногæй.
***
Севастополь нымад у, федералон нысаниуæг кæмæн ис, ахæм горæтыл. Йæ социалон-экономикон райрæзт æмæ национ проект-тæм гæсгæ 11 азмæ æрцыд зынгæ ивддзинæдтæ. Уæрæсейы Президенты уынаффæйæ дзы арæзт æрцыд æмæ кусы 153 ног объекты. Горæт йæхæдæг бирæ фæрайдзастдæр, цъæхфæлысты бынæттæ дзы ис фылдæр, йæ фæндæгтæ сты лæгъздæр.
Сарæзтой æмæ сцалцæг кодтой 9 скъолайы, 20 рæвдауæндоны, стæй Уæрæсейы Слестгæнæн комитеты кадетон корпусы филиал. Президентон программæйы фæлгæты сцалцæг кодтой 15 скъолайæн 27 объекты.
Спортуарзджытæн дæр фæзынд 65 ног объекты – стадионтæ, футболæй хъазæн фæзтæ, физкультурон-дзæбæхгæнæн комп-лекстæ, спортивон фæзтæ, фиджитал-центр æмæ æндæртæ. Æнæниз цардыуаг чи равзæрста, уыдоны нымæц ныр фæфылдæр.
Уавæр хуыздæрæрдæм кæй аивта, ууыл дзурæг сты, æнæниздзинады къабазы цы ивддзинæдтæ æрцыд, уыдон. Медицинон æххуыс у лæвар, аразын æмæ цалцæг кæнын райдыдтой рынчындæттæ æмæ поликлиникæтæ. Хъæууон цæрæнбынæтты фæзындысты фелсырон-акушерон пункт-тæ. Æдæппæтæй 11 азмæ сырæзыд 38 медицинон объекты, уыимæ – микрорайон «Казачья бухта»-йы цæрджытæ бирæ кæмæ æнхъæлмæ кастысты, уыцы амбулатори æмæ поликлиникæ, 15 фелсырон-акушерон пункты æмæ модулон амбулаторийы. Бындуронæй сцалцæг кодтой 47 объекты.
2014 азы горæты автомобилон фæндæгтæ заууатмæ æрцыдысты. Фæлæ ныр, зæгъæн ис, 696 километрæй фылдæр фæндæгтæ сты ног арæзт, кæронмæ ахæццæ ис трассæ «Таврида»-йы арæзтады хай – «Камышовое шоссе». Æхсæнадон æмæ фæлладуадзæн 96 бынаты хæрзвадатыл бакуыс-той. Уæ цæстытыл ауайæд стыр сахар, æдæппæтæй 16 мин цырагъы йеддæмæ кæй уынгты нæ судзы. Уый уыдис иуæндæс азы размæ. Ныр Севастополы иу талынг бынат дæр не ссардзынæ.
Абон Севастополь хонынц Хуссар Уæрæсейы культурон горæт. Цыбыр рæстæгмæ 2024 азы арæзт æрцыд историйы, тых æмæ ныфсы бынат – «Новый Херсонес». Ныртæккæ та сынæг «Хрустальный»-ыл арæзт цæуынц оперæ æмæ балеты театр, аивæдты музей. Сæрдыгон ацы горæты фестивальты архайынмæ æрцæуынц дунейы зындгонд артисттæ. Нæ бæстæйы адæмæй бирæтæ сæхицæн цæрæн бынатæн равзæрс-той Севастополь. Цæрджыты нымæц рæзы æмæ ныр 561 минæй фæфылдæр.
Йæ фæлладуадзæн рæс-тæджы чи æрцæуа горæтмæ, уыдон æхсызгонæй абалц кæндзысты историон бынæттæ, музейтæ æмæ æндæр рæттæм, саходдзыс-ты бынæттон хæрзад хæринæгтæ.
Туристтæй бирæтæн уарзон у, «Большая Севастопольская тропа» кæй хонынц, уыцы балц. Цæуы денджызон пляжтæ, рæсугъд къæдзæхтæ æмæ рагон грекъаг хæлддзæгты уылты.
Алы хуызы сæнты национ хъæздыгдзинадимæ бæлццæттæ базонгæ уыдзысты, «Винная дорога Севастополя» бабæрæг кæнгæйæ.
Интерактивон парк «Федухины высоты» та æвдисы Хъырым æмæ Севастополы истори кæрæй-кæронмæ.
Æрмæг бацæттæ кодта Гугкаты Жаннæ
