Цорæты Зауыр – философон наукæты доктор, профессор. Мæскуыйы Ломоносовы номыл университеты философион факультеты аспирантурæйы рауагъдон, уым бахъахъхъæдта философон наукæты кандидаты, Бетъырбухы университеты та – философон наукæты докторы ном. Ахуыргонды зонадон куыст баст у, миф æмæ эпос, куыд фæзындтæ æмæ æнкъарынад социокультурон архайды Нарты кадджыты æрмæджыты бындурыл æмæ Цæгат Кавказы цивилизацийы рæзты историимæ. Газет «Рæстдзинад» цы æрмæг бацæттæ кодта, уым йæ ныхас у ирон адæмы национ хиæмбарынады фæдыл.
Куыд кæнын, уый ма фæзм, цы дзурын, уый кæн – уыцы принципыл чи цæры, уыдон идеологтæ сты. Идеологи та национ хиæмбарынадимæ баст у. Иумæйаг национ идеологи кæм нæй, уый зыны адæмы культурон тыгъдадыл. Адæймагæн æнæ идеологи цæрæн нæй, адæмыхаттæн та – æнæ национ хиæмбарынадæй. Абон цы хæст цæуы, уый у цивилизациты ‘хсæн ныхмæлæуддзинад. Стыр къуыхцытæ æрцыд нæ паддзахады идеологион фарстайы, не ‘хсæнады ма æрцæуой, уый нал фæнды адæмы.
– Хетæгкаты Къоста цы рæстæг цард, уæдæй абонмæ, фыццаджыдæр, уый райдыдта дзурын адæмы хиæмбарынады фæдыл. Йæхиуыл æй банкъардта, йæ амæлæтæй рацыд 119 азы. Цы историон цаутæ ‘рцыд уæдæй (Фыццаг дунеон, граждайнаг æмæ Дыккаг дунеон хæстытæ), уым нæ адæмæй (ирæттæй) бирæтæ фæхъуыд. Уыдон та нæ национ культурæ æмæ традицион хæзнатæ хæссæг уыдысты. Афтæ рауад, æмæ уæрæсейаг импери, стæй Советон Цæдисмæ интеграци тынг фæбæрæг сты нæ адæмыхатты хиæмбарынадыл. Уымæн ис йæхи объективон æмæ субъективон аххосæгтæ.
Объективон – нæ истори, субъективон – адæмæн сæхи аххос. Не ‘мбарынц, не ‘нкъарынц, кæдæм цæуæм, уый. Не ‘мбарынц, цæмæн хъæуы национ хиæмбарынад, ныхас цæуыл цæуы, цæмæ хъæуы æмæ йе сног кæнын куыд ахсджиаг у. Уыцы хабæрттыл канд теорион æгъдауæй нæ кусын, фæлæ практикон æгъдауæй дæр. Сног кæнын хъæуы нæ дин, уырнынад, нырыккон царды æмвæзадмæ куыд схиза. Бирæтæ йæ не ‘мбарынц, суанг ма афтæ дæр фехъусæн ис, махмæ ницы уырнынад ис, суанг йæ хæдзары æртæ чъирийы чи кувы, уыдонæй дæр. Фæлæ не ‘мбарынц, цы диссаджы дин нæм ис, уый ахадындзинад адæмы хиæмбарынады хъуыддаджы. Куы сæ бафæрсай, уæдæ цæмæн кувыс Хуыцаумæ, уæд сæ дзуапп вæййы, уый нæ адæмы традици у. Йæ мидис та сын æмбæрстгонд нæу.
Хъуыды ма кæнын, 2010 азы уыдтæн, историктæ, филологтæ кæм архайдтой, уыцы конференцийы. Ныхас дзы цыд динимæ баст æгъдæуттыл. Разынд дзы ахæм ахуыргæндтæ дæр, уыдæттыл цæмæн хъæуы хъуыды кæнын чи дзырдта, цард куыд цæуы, афтæ цæуæд, зæгъгæ. Адæмты хиæмбарынады иу хай дин у, æмæ алы адæмыхатт дæр уыимæ баст хъуыддæгтыл хæст куынæуал уа, уæд сæфы сæ хиæмбарынад дæр. Чи цыфæнды куы дзура, уæддæр дин у хиæмбарынады сæйрагдæр хай. Алы адæмыхатмæ дæр ис сæхи национ уæлæдарæс, национ хæринæгтæ, удысконд цæмæй рабæрæг вæййы. Немыцаг географ æмæ натуралист Вильгельм Гумбольдты хъуыдымæ гæсгæ, æвзаг адæмы уд у. Фæлæ йæ апп та у дин æмæ адæймаджы дунемæкаст, хъахъхъæд дзы æрцыдысты мингай азты традицитæ. Кæд нæ фæнды нæ национ хиæмбарынад бахъахъхъæнын, уæд уый нæ бон бауыдзæн дины руаджы.
Цард ивгæ цæуы, ивынц йæ формæтæ. Ресторанты кæнынц чындзæхсæвтæ, хатт хистытæ дæр. Нырыккон цард йæхи кæнонтæ кæны горæты мидæг, хъæуты ма уæддæр сæ бахъахъхъæныныл хæст сты. Хъæубæстæ кæрæдзи зонынц, кæрæдзийæн æгъдау дæттынц. Горæты афтæ нæу, астæуккаг æнусты алантæ цардысты нырыккон хъæуы йас горæтты. Нæ горæт бирæнацион у, йæ астæу ис аргъуантæ, мæзджыт. Кувæндон – нæй. Адæмы фылдæр хайæн хорз уаид Нарты кадджытæм байхъусын, цæуыл дзы цæуы дзырд, ууыл ныхас кæнын, ирон музыкæмæ хъусын, зарын æмæ кафын, гæнæн – амалæй дзы дæхæдæг дæр куыд архайай. Ис нæм паддзахадон æмæ хихъæппæрисадон къордтæ, фæлæ уым хореографийы æмвæзад у разæй æвæрд. Дæхæдæг куы архайай кафын æмæ зарын, уæд уыцы хъуыддаг дæр адæймаджы фæхæстæгдæр кæны национ хиæмбарынадмæ. Æркæсæм ма, дунеон хореографийы хæзнадонмæ чи бацыд, уыцы, «Симд»-мæ. Æрвон, ритуалон кафт у, адæмы удыхъæд æвдисæг.
Бетъырбухаг актер æмæ режиссер Бутаты Константин Дыгургомы иста йæ фæстагдæр кинонывтæй иу, «Солнечный ветер», æмæ йын, йæ ныхæстæм гæсгæ, зын уыд, кадры хъуамæ чи фæзындаид, ахæм адæм равзарын… Нæ цардæй фесæфт, ирон адæймаджы иннæты ‘хсæн цæмæй ис рахатæн, уый. Сног кæнын хъæуы национ уырнынадимæ баст хъуыддæгтæ. Æппæт сног кæнæн нæй, чи зоны, уый хъæугæ дæр нæ кæны, фæлæ нæ ирондзинадæн ис фæстæмæ раздахæн. Аргъуаны сауджыны динамынд кæсæгау хъæуы Нарты кадджытæ кæсын. Сбад, æмæ сæ сывæллонæн, фæсивæдæн амынддзинæдтимæ сындæггай кæс, цæмæй сæ туджы ахизой. Хъуыдыйад бакастæ – бамбарын сын æй кæн, хонынц æй герменистикон бакаст. Наукæйы бирæ ис уыдæттыл дзурæг æрмæджытæ, кусын хъæуы семæ, кусгæ дæр сыл кæнынц, фæлæ сæ цы системæ æрбангом кæна, ахæм тыхтæ нæй, хъæугæ та кæнынц. Уымæн хъæуы бæлвырд цæстдард паддзахады ‘рдыгæй.
Нæ этнос хъахъхъæд цæмæй æрцæуа æмæ историйы фæлмы ма фесæфа, ууыл архайынмæ йæ гæнæнтæ кæмæн амоныц, ахæм бонджын адæймæгтæ дæр нæм ис. Къоста ирон эпос хорз зыдта æмæ æмбæрста, ууыл дзурæг у йæ «Особа». Адæмы дунемæкаст аивта, зын у йæ раздахын. Ахуырады, хъомылады системæ рæвдауæндæттæ, скъолатæ, бинонтæ, æхсæнадон æмæ дины организациты фæрцы ма йæ фыццаг уагмæ раздахын къухы бафтдзæн. Æнæ дины хъомыладæй адæмыхатты удысконд нæй бахъахъхъæнæн, уæд æвзаг дæр æндæр хъуыдыхæссæг уыдзæн. Нарты кадджытæй аив фæлыст нывтимæ цы чингуытæ ис, уыдонимæ сывæллон йæ чысылæй хъуамæ райдайа зонгæ кæнын. Йæ рæстæджы Гуытъиаты Хъазыбег бакуыста фондз томæй сæ рауадзыныл. Уыдонæй хъæуы спайда кæнын, уырыссаг æвзагæй тæлмацгондæй бирæтæ раст информаци нæ хæссынц. Афтæ, Æфсати ирон мифологийы бардуаг у, фыст та у, цыма Хуыцау у, – йæ хъуыдытæ нын халы ахуыргонд.
Сагъæсгæнгæ дзырдта, нæхицæн аргъ кæй нал кæнæм, уый тыххæй. Иу англисаг нæм куы ‘рцæуид, зæгъы, уæд, нæ уынгты фæйнæджытыл фыстытæм кæсгæйæ, йæхицæй ныббуц уаид æмæ зæгъид, цы
разагъды адæм стæм, куыд нæ фæзмынц! Цæуылнæ зонæм нæхицæн цыт кæнын, кæцæй йæ райсæм? Уый национализм нæу, фæлæ у адæмыхаттæн цыты, хиæмбарынады фарста. Æмæ нæм кæд абоны онг æрхæццæ сты нæ традицитæ, уæд уый ууыл дзурæг у, æмæ сын мах дæр аргъ кæнæм. Цы нын нæ фаг кæны, уый та – нæхицæн аргъ кæнын!
ХУЫБИАТЫ Ларисæ
авторы ист къам
