Ирон æвзагæн зæрдиагæй чи балæггад кодта, уыцы ахуыргæндты хыгъды ирдæй зыны Иоганн Гюльденштедты ном дæр, «Путешествия по России и Кавказу»-йы автор. Службæ кодта, Бетъырбухы наукæтæ æмæ аивæдты Императорон академийы. Гюльденштедт хаст цæуы XVIII æнусы ахуыргæндты къордмæ, Уæрæсейы империйы æмæ Кавказы фæзуæттыл æппæты фыццаг комплексон иртасæн куыстытæ чи бакодта, ахæмтæм.
Уыцы æнусы Уæрæсейы æргом Кавказмæ фылдæр здæхт æрцыд. Тынг ахсджиаг уыдис, Кавказы цы адæмыхæттытæ цардис, уыдонимæ æддагон политикон бастдзинæдтæ фидардæр кæнын. Уыцы хъуыддæгтæ иууылдæр æххæстгонд цыдысты, Кавказы адæмтæ Уæрæсеимæ барвæндонæй куы иу кодтой, уæд. Историон цауæн æвдисæн уыдис, кавказиртасæг, академик, профессор Гюльденштедт. Уыдис балтиаг немыцæгтæй. Райгуырд 1745 азы 26 апрелы Ригæйы. 1765 азы каст фæцис Берлины медикон-хирургион академи, Франкфурты 1767 азы райста медицинæйы дохтыры ахуыры къæпхæн, 1768 азы та йæ Уæрæсемæ æрхуыдтой Бетъырбухы наукæтæ æмæ аивæдты Императорон академимæ службæмæ. Уæрæсейаг хицауад Иоганнæн бахæс кодта Кавказаг экспедицийæн разамынд дæттын, æмæ йæ сæххæст кодта бæрнонæй.
Гюльденштедты балц Кавказмæ райдыдта 1768 азы æмæ фæцис 1773 азы. Йæ экспедицийы рæстæг бирæ æмæ цымыдисаг æрмæг æрæмбырд кодта Кавказы адæмты тыххæй, сæ географи, топоними, æрдз æмæ фаунæйы, уыцы фарстатæ сбæрæг кæныны архайды. Иртасæн куыст бакодта ирон адæмы царды-
уаг, культурæ, æвзаг æмæ æгъдæутты фæдыл дæр. Хъуды æмæ Тырсыгомы ирæттимæ куы базонгæ, уæд сбæлвырд кодта, Тырсыгомы 400 хæдзарæй фылдæр ирæттæ кæй цæры, уый. Ирон æхсæнадты тыххæй та фыста: «у них имеются князья и дворянство, которые, однако, не были ни богатыми, ни могущественными». Фæлæ уыцы заман Кавказы æдас нæ уыд æмæ ахуыргондæн Ирыстоны йæ балцыты рæстæг йемæ æмдзу кодта къниаз Ахмæт йæ къордимæ, хъахъхъæдта йæ фыдбылызæй. Уæд, наукæйы зындгонд чи нæма уыд уыцы чысыл адæмты амондæн сын Гюльденштедт иртæста сæ æвзæгты бæрæггæнæнтæ æмæ бацархайдта дæсгай адæмыхæттытæн дзырдуæттæ саразыныл. Кавказы экспедицийы рæстæг Иоганн бахауд, уырыссаг-туркаг хæсты азтæм æмæ йæ хъус æрдардта æфсæддон-стратегион фарстатæм дæр. Кавказаг адæмты истори, этнографи, æвзаг, культурæ æмæ æгъдæуттæй уæлдай Гюльденштедт иртасæн куыст бакодта нефт æмæ суæртты гуырæнты, суæртты бынæтты сарæзта медицинон иртасæнтæ дæр.
Æнцон балц нæ уыдис Кавказмæ. Йæхæдæг дæр Гюльденштедт уый
фæстæ Всеволод Миллермæ фыста: «За четыре года, сталкиваясь со многими опасностями, трудностями и бесчисленными тяготами у этих народностей я все же собрал материалы о языках. В кавказских горах находится большое число народов, которые обитали в них издревле. Все они говорят на различных языках. Я не так самоуверен, чтобы считать, что исчерпал все, и хотел бы, чтоб у меня нашлись неутомимые последователи». Гюльденштедты фыдæбæттæ дзæгъæлы нæ фесты. Иннæ кавказ-иртасджытæ куыд фыс-той, афтæмæй Иоганн цы егъау бындурон куыст бакодта, уымæн æмбал нæ уыд, нæдæр уырыссаг, нæдæр ныгуылæйнаг европæйаг наукæйы. Йæ иртасæн куыстытæ хъæздыг æмæ мидисджын сты этнографи, истори, æвзагзонынад æмæ иннæ наукон дисциплинæтæй. Уый байгом кодта 18-æм æнусы уырыссаг историйы кавказиртасæн наукон ног хайад. Академикы æмбырдгонд бæрæггæнæнты стыр ахадындзинад хорз æмбæрстой йæ рæстæ-джы иннæ ахуыргæндтæ, æмæ Гюльденштедт йæ цардæй куы ахицæн, уæд ын йе ‘рмæджытæ, дæс наукон куысты мыхуыры рауагътой немыцаг æвзагыл. 2002 азы та уырыссаг æвзагыл рацыд йæ чиныг «Путешествия по России и Кавказу».
Бирæтæ фæзæгъынц, фæстæмæ цæмæн хъæуы фæкæс-фæкæс кæнын, зæгъгæ. Фæлæ фидæн аразæн нæй, æнæ фæс-тæмæ ракæсгæйæ. Стæй куыд ис ферох кæнæн, дæ адæмыхатты историйæн дын стыр хæрзты чи бацыд, зæххы къорийыл цæрæг адæмтæ нæ кæй фæрцы базыдтой, уыцы хæрзгæнджыты? Фæлæ ирон адæм кæддæриддæр стыр аргъ кодтой æрцæуæг уазджытæн, хуымæтæг æви стыр ахуыргонд у, уый не ‘взаргæйæ. Всеволод Миллер ирон адæмы канд йæ хæлæрттæ нæ
хуыдта, фæлæ йæхиуæттæ. Ахæм лымæндзинад æмæ йын æфсымæрон ахастдзинæдтæ уыдис ирæттимæ æмæ ма сын суанг æххуыс дæр кодта Мæскуы æмæ Бетъырбухы университеттæм бацæуыны хъуыддаджы дæр. Ирон æвзаг та афæдзмæ базыдта йæхи немыцаг æвзаджы хуызæн. Афтæ Андрей Шегрен, Клапрот дæр. Ирон æвзагзонынады сæ фыдæбæттæн аргъ нæй. Сæ нæмттæ сын никуы фæрох кæндзыстæм, цалынмæ ирон æвзаг уа, уæдмæ.
Æрмæг ист æрцыд Калоты Барисы чиныг «Осетинские историко-этнографические этюды»-йæ
Æрмæг бацæттæ
кодта Саутæты Тамилæ
