135 азы сæххæст революционер, паддзахадон архайæг Борыхъуаты Хъауырбеджы-фырт Хъазыбеджы райгуырдыл. Дугтæ кæрæдзи ивгæ куыд цæуынц, афтæ рæстæг дæр дугъон бæхау згъоры. Рохуаты аззайынц, нæ бæстæ æмæ нæ чысыл Ирыстоны фарнæн йæ цард чи снывонд кодта, уыцы адæмæй дæр бирæтæ.
Советон дуг фæцис, уыцы заманты адæм цы фæрнджын цард кодтой, уыцы сгуыхтдзинады ис Борыхъуаты Хъазыбеджы архайд дæр. Æмæ кæд уыцы дуг историйæн баззад, уæддæр хъуамæ ма рох кæнæм, советон адæм рæсугъд æмæ амондджын цард кæй фæрцы федтой, уыцы разагъды лæгты.
Борыхъуаты Хъазыбег райгуырд 1890 азы Зилгæйы, мæгуыр зæхкусæджы хæдзары. Йæ мады æфсымæр Бигъаты Иосиф ахуыргæнæгæй куыста Дзæуджыхъæуы гимназы æмæ Хъазыбегæн баххуыс кодта Стъараполы гимназмæ 1899 азы ахуырмæ бацæуынæн. Уый уыдис ирон прогрессивон интеллигенцийы кадрты куырдадз. Хетæгкаты Къоста дæр дзы ахуыр кодта. 1906 азы Хъазыбеджы гимназæй ацух кодтой, студентон «растадтæ» кæй хуыдтой, уым кæй архайдта, уый тыххæй. Фæлæ, ууыл йæ ахуыр нæ фæцис. 1908 азы, Дзæуджыхъæуы гимназ каст
фæуыны фæстæ дарддæр бацыд Бетъырбухы университеты историон-филологон факультетмæ æмæ йæ каст куы фæцис, уæд æрыздæхт Ирыстонмæ æмæ ахуыргæнæгæй куыста скъолайы. Февралы революцийы рæстæг та фæстæмæ Петроградмæ ацыд. 1917 азы фæстæмæ æрыздæхт Ирыстонмæ, фæндыд æй æппæт революцион цауты уæвын нæхимæ. Политикон æмæ хæдзарадон фарстаты активонæй архайдта, уыдис Хойраджы комитеты æмæ Ирон национ советы уæнг. Цалынмæ бæлвырд нæ бамбæрста политикон уавæр, уæдмæ иунæг партимæ дæр нæ бацыд. Æрмæст 1918 азы, Пятигорскы Терчы зылды адæмы дыккаг съезды делегат уæвгæйæ, равзæрста большевикты хъуыды, æмæ Сергей Кировы фарс æрлæууыд Советон хицаудзинады сæраппонд революцион змæлды. Нæ республикæйы Адæмон комиссарты Советы Хъазыбег ахста зынгæ бынат. Уыдис, адæмон цæстдарды комиссар æмæ финансты комиссар, архайдта Уæрæсейы Граждайнаг хæсты Цæгат Ирыстоны хæдзарадон арæзтады фарстаты. Урсгвардионтæ Ирыстонмæ куы æрбауылæн кодтой, уæд Борыхъуайы-фырт сусæг куыст кæнын райдыдта. 1919 азы большевикты партийы Кавказы крайы комитеты уынаффæмæ гæсгæ, Хъазыбег нысангонд æрцыд Ирыстоны Реввоенсоветы сæрдарæй. Разамынд лæвæрдта партизанты змæлдæн, семæ цыдис сгарæн хæслæвæрдты, архайдта «урсытимæ» карз хæстыты дæр. Знæгтæ стыр æхцатæ раттын расидтысты, чи сын æрцахса Хъазыбеджы, уымæн. Советон хица-уад куы æрфидар, уæд Борыхъуаты Хъазыбег куыста бирæ бæрнон бынæтты. Ирыстоны бирæ объекттæ ис, йæ фæрцы арæзт чи æрцыд, ахæмтæ. Уыдонæй сты: Беслæны нартхоры комбинат, Джызæлдоны ГЭС, Æрыдоны консервгæнæн завод, Цъæйы курорт æмæ Дыгуры районы арф арыхъы арæзтæдтæ. Цыдис Мæскуыйы хъæууонхæдзарадон равдыстмæ æмæ уым æмбæлд нæ бæстæйы хуыздæр разамонджытимæ, цæмæй уæлдæр ранымад объекттæ Ирыстоны фæзындаиккой.
Кæд бæрнон бынæтты фæкуыс-та Хъазыбег, уæддæр йæхиуыл никуы фервæссыд, баззад
хуымæтæг æмæ сыгъдæгзæрдæ адæймагæй. Тарнизæй рынчын уæвгæйæ, 1919 азы урсгвардионтимæ хæстæй куыддæртæй раирвæзт æмæ талынджы ихджын доны ныххаудта. Схызт куыддæртæй, фæлæ йын уыцы цау йæ цардæн тæссаг низ æрхаста. Йæ бинонтимæ æхсæз адæймагæй иу къуымы цардысты. Уæдæ йæ куысты мидæг дæр экономикон зындзинæдты рæстæг йæхицæн хорз фадæттæ нæ агуырдта, фæлæ валенкæты æмæ кæрцы йæ куыст æххæст кодта. Адæмæн исты хорз
фæуын уыдис йæ царды сæйрагдæр нысан. Тарниз ыл стыхджын æмæ йæ цардæй 41-аздзыдæй ахицæн. Бавæрдтой йæ Граждайнаг хæсты хъæбатырты æфсымæрон ингæны Дзæуджыхъæуы.
Саутæты Тамилæ
