175 азы размæ, Садоны æрзæткъахæнты бындурыл, Уæрæсейы паддзах бар ратта, Алагиры здыйы- цинчы завод саразынæн. 1850 азы, императоры наместник Цæгат Кавказы граф Воронцов дур бавæрдта, фидæны ног завод кæм уыдзæн, уыцы бынаты.
Ног куыстуат арæзтой, куыд «завод-фидар», афтæ. Йæ алывæрстæ уыдысты къахт æмæ донæй дзаг, йæ къултæ та бæзджын топпуадзæн цыппар сисимæ (бойницы). Йæ бацæуæн ын сарæзтой цугун кулдуарæй. Заводы тигътыл амад æрцыдысты, сармадзантæ кæм лæууыдысты, ахæм цыппар хæстон-хъахъхъæнæн мæсыджы. Уæд Кавказы сабыр нæ уыд, æмæ ацы хъахъхъæнæн мадзæлттæ, æнæмæнг, хъуыдысты. Йæ фæзыл уыдис къазарма, куырдадз, цехтæ, къантор, лаборатори, дукани æмæ фидары æфсæддон хицауы фатер. Уыцы рæстæг специалисттæ куыд дзырдтой, уымæ гæсгæ, завод афæдз хъуамæ тайын кодтаид 100 путы æвзист æмæ 35 та зды. Фæлæ, фаг не ‘ххæссыд, уыцы куыстыл. Сæ продуцийы бæрæггæнæнтæ уыдысты ныллæгдæр. 1854-1855 азты, Хъырымаг хæсты рæстæг, уырыссаг æфсады здыйæ ифтонг кодта Алагиры завод. Æфсæддон ведомствæйæн алы аз дæр æрвыста 585 тоннæйы зды. Заводæн йæ куыст ахæм ныллæг æмвæзадыл кæй уыдис, уымæн та уыд йæхи аххосæгтæ: хæххон æрзæткъахæнты лæмæгъ архайд, куыстуаты техникон ифтонгад æмæ технологон фарстатæ.
Уæвгæ, Цæгат Ирыстоны здыйы-цинчы гуырæнтæ хъуыстгонд уыдысты астæуккаг æнусты дæр. ХII æнусы ирон адæмы хæстон фæтæг Ос-Бæгъатыр гуырдзиаг ус-паддзах Тамарæйæн чындзæхсæвы лæварæн арвыста æвзистæй над дыууæ голладжы. Тамарæ чындзы æрцыд Ос-Бæгъатыры æфсымæр Сосланмæ. 1749 азы та Бетъырбухмæ ирон минæварад куы араст кодта, уæд Уæрæсейы паддзахæн радзырдта, Ирыстоны хæхтæ хъæздыг кæй сты алыхуызон зынаргъ згъæртæй, уый. 1768 азы Бетъырбухæй Ирыстонмæ ссыдысты геологтæ, сæ сæргъы, згъæртæ иттæг хорз чи зыдта, ахæм специалист Степан Ванявин, афтæмæй. Экспедицийы уæнгтæ сбæлвырд æмæ сæмбырд кодтой хæххон згъæрты хуызтæ. Куы æрыздæхтысты, уæд паддзахæн радзырдтой Ирыстоны хæхты æвæрæнты тыххæй æмæ сæм, куыд тагъддæр, афтæ кæй хъæуы æргом раздахын. Цалынмæ Уæрæсейы хицауад Ирыстоны хæхты экономикон хъомыс æвзæрста, уæдмæ иу грекъаг амалхъом адæймаг Спиридон Чекалов хаццоны райста згъæрты гуырæнтæй иу æмæ балæууыд зды æмæ цинк тайын кæныны куыстыл. Фæлæ хæххон уавæрты æнцон архайæн нæ уыд, уæдæ æрмæг ласæггаг дæр афтæ æмæ йæ 1850 азы къазнайæн ратта. Уыцы заман Уæрæсейы нæ фаг кодта хуызджын згъæр, зды, цинк æмæ паддзах Никъала I бабар кодта Садоны æрзæткъахæнтæ саразын. Тайынгæнынæн та бынат равзæрстой хъæу Салыгæрдæнмæ æввахс, цæугæдон Æрыдоны был. Ацы ран фæзынд кусджыты поселок Алагир. Йæ фыццаг æрцæрджытæ уыдысты урайлаг æмæ алтайаг кусджытæ. Уыдон æрцыдысты хæххон куыст райрæзын кæныны хъуыддаджы фæдыл.
Уырыссаг фыссæг Лев Толстой уыцы рæстæг Ирыстон бабæрæг кæнгæйæ йæ боныджы фыста: «Алагирский завод открыт 1853 году 18 мая и может давать 35 тысяч пудов свинца, выписываемого из Англии».
Историктæ фыстой, зæгъгæ, хæххон станцæ «Алагир» тагъд рæзы. Æрцæуæг хæххон мастертæ æд бинонтæ æрцардысты цæугæдон Æрыдоны былгæрæтты æмæ райдыдтой зæххы куыст дæр. Ныссагътой дыргъбæлæстæ. Здыйы-цинчы заводы фыццаг продукцийæ паддзах Никъала Бетъырбухы Исаакийы аргъуаны дзауматæй иу скæнын кодта.
Заводимæ иумæ арæзт æрцыд, уырыссаг архитектор æмæ нывгæнæг къниаз Гагарины проектмæ гæсгæ, византийаг стилы чырыстон аргъуан дæр. Фæстæдæр ын йæ къултыл нывтæ скодта Хетæгкаты Къоста. Йæ нывты мидис динимæ баст нæ уыд, фæлæ рæстæджы царды уавæртæн æвдисæн.
1895 азы Алагиры здыйы-цинчы заводæн йæ куысты бæрæггæнæнтæ нывыл кæй нæ уыдысты, уый тыххæй Уæрæсейы хицауад сфæнд кодта Садоны æрзæткъахæнтæ бельгийаг промышленник Дюкенæн хаццоны 60 азы раттын. Фæлæ та, ацы хатт дæр заводы куыст нæ фæрæстмæ æмæ 1898 азы завод йæ куыстæй ныллæууыд.
Бирæ рæстæг рацыд, уæдæй абонмæ, фæлæ заводы цыппар мæсыджы æмæ къултæ абон дæр ног цардмæ фæлгæсынц. Бирæ уазджытæ æмæ туристты цæстæнгас ыл баззад, йæхимæ сæ сайынц йæ рагон хуыз æмæ историон цаутæ. Объект фенæн ис, Алагиры автостанцæйæ Энергетикты кварталмæ дæлæмæ цæугæйæ рахизфарс. У, историон ахадындзинад кæмæн ис, ахæм цыртдзæвæн æмæ йæ фехалын дæр уымæн никæмæн бантыст.
