Æхсæз азы бæрц цæуы, Хуссар Ирыстоны паддзахадон университеты, йæ ректор Тедеты Вадимы хъæппæрисæй музейы комплекс куы байгом, уæдæй нырмæ. Ис дзы этнографи, зоологи æмæ аивадон равдыстыты хайæдтæ. Кæд ыл азтæ бирæ нæма цæуы, уæддæр дзы бамбырд дзæвгар цымыдисаг æмæ зынаргъ экспонаттæ.
Ам фенæн ис уникалон рагон дзаумæттæ – нæ азфысты размæ X-VIII æнусты зынаргъ хиаивгæнæнтæй райдай, æмæ XX æнусы зæронд чингуыты, дунейы алы паддзахæдты æхцатæ, кусæнгæрзтæ æмæ дзаумæтты онг.
Уæлдай стыр æргом здæхт цæуы Ирыстоны раздæр рæстæджыты царды æууæлтæм, зæгъæм, бинонты цæрæнуатмæ. Уый кæддæриддæр дих кодта нæлгоймæгтæ æмæ сылгоймæгты хæйттыл. Музейы кусæг Пæррæстаты Инал куыд зæгъы, афтæмæй раздæр заманты лæппутæ цыппар азы онг хъомыл кодтой хæдзары сылгоймæгты æмбисы, уый фæстæ та-иу сæ бакодтой нæлгоймæгты хаймæ. Музейы экспонаттæ ирдæй æвдисынц нæ рагфыдæлты цардыуаг, сæ æрмдæсныдзинад, техникон хъуыдыты уавæр. Зæгъæм, ис дзы, адæймаджы дисы чи ’фтауы, ахæм хæдзарыдзаумæттæ хъæдæй конд, стæй æхсыры хæлц – царв, цыхт æмæ æндæр хæринæгты куысты мигæнæнтæ.
Музейы зынгæдæр экспонаттæй иу у нæ зындгонд ахуыргонд æвзагзонынады Абайты Васойы къæлæтджын бандон, балæвар æй кодта музейæн университеты ректор Тедеты Вадимы, ахуыргæнджытæ Битарты Зоя æмæ Дзиццойты Юрийы хъæппæрисæй Уæрæсейы наукæты академийы æвзагзонынады институт.
Бирæ экспонаттæ раттой музеймæ хицæн адæймæгтæ. Уыцы зынаргъ лæвæрттимæ сты, мингай азтæ кæуыл цæуы, ахæм тынг стæм æмæ зынаргъ рагон хиаивгæнæнтæ, ирон æмæ уырыссаг стæм чингуытæ, 1949 азы рауагъд «Нарты кадджытæ», чиныг «Къоста» гуырдзиаг æвзагыл æмæ афтæ дарддæр. Музейы фенæн ис алы рæстæджыты уæлæдарæс, алы хæцæнгарзы хуызæгтæ – хъаматæ, æхсаргæрдтæ, суанг XX æнусы автоматикон мигæнæнтæ. Уæдæ дзæвгар ис музейы зоологийы хайады, адæймаджы цæст цæуыл æрхæца, ахæм экспонаттæ дæр, кæцытæ ирдæй æвдисынц Хуссар Ирыстоны цæрæгойтæ æмæ сырдты – æрсыты, бирæгъты, сагты, шакалты, сычъиты, уыгты, цæргæсты дуне. Уыдонæй алкæй тыххæй дæр музейы уазджытæн бæстон радзурынц музейы кусджытæ.
Аивадон-равдыстыты хайады фенæн ис республикæйы æрыгон курдиатджын нывгæнджыты куыстытæ – Саулохты Георгийы, Дзигойты Каринæйы, Кокойты Маринæйы, Джиоты Вадимы, Быценты Марияйы, Сланты Валерияйы, Дыгъуызты Марияйы, Тотойты Иналы, Æлборты Лирæйы, Гаглойты Дзерассæйы, Малхъарты Тамерланы. Сæ куыстытæм кæсгæйæ, адæймаг хуыздæр райдайы æмбарын, тынгдæр æм бахъары – ацы дунейы царды æцæг рахæцæнтæ сты уарзондзинад, рæстдзинад, хуыздæр æмæ рæсугъддæр сомбонмæ тырнын, сабырдзинад. Уæвгæ, сæдæ хатты фехъусынæй иу хатт фенын – хуыздæр. Музей уæм æнхъæлмæ кæсы, йæ дуæрттæ уын кæддæриддæр сты гом…
Бестауты Елизаветæ
