Советон æфсад Мæздæг гитлерон лæгмартæй куы суæгъд кодтой, ууыл рацыд 83 азы. Бахъомыл сты ног фæлтæртæ. Уыдонæн Фыдыбæстæйы Стыр хæст у историон цау, чиныджы сыф. Уымæ гæсгæ уæлдай æргом аздахын хъæуы фæсивæды патриотон хъомыладмæ. Акцитæ, æндæр мадзалтæ аразгæйæ, рох кæнæн нæй сæйрагдæр – цы стыр аргъ бафыстой нæ фыдæлтæ Уæлахизы сæраппонд! Рæзгæ фæлтæр хъуамæ хъусой сæ хистæртæй, Советон æфсад кæй фæуæлахиз, уый бангом кодта Уæрæсейы адæмты, хъуамæ зоной, чи уыдысты уыцы хъайтартæ, – райгуырæн бæстæ хъахъхъæнджытæ, уыимæ рох ма уой не ’мзæххонты нæмттæ , – хæсты быдыры, фæсфронты йе ’ххуысы хай чи хаста Уæлахизмæ, уыдон.
Хæст… Цы ма ис уымæй уазалдæр, тæссагдæр дзырд. Адæмы хъизæмæрттæ, мæлæт, тугкалд… Фæлæ бахъуаджы рæстæг лæгæвзæрстæй рацыдыс-
ты Фыдыбæстæ хъахъхъæнынмæ. Нæлгоймæгты фарсмæ знаджы ныхмæ тохы бацыдысты сылгоймæгтæ дæр. Архайдтой партизанты змæлды, къахтой акъоппытæ, фæсфронты уæззау куыст кодтой, фæзындысты артиллерион отрядтæ æмæ тæхæг эс-
кадрилитæ. Хъуамæ афтæ ма уыдаид, сылгоймагæн æрдз йæ размæ æндæр ахсджиаг хæстæ æвæры. Фæлæ сæ хъæбатырдзинад, æнæсæтгæ хъару дисы æфтыдтой знаджы. Сæ нæмттæ цæрдзысты æнустæм.
Ирыстон стыр æвæрæн бахаста Уæлахизмæ. Йæ хъæбултæй 45 мин хæс-
тоны нал сыздæхтысты сæ къонатæм. Иннæты фарсмæ хъæбатырæй хæцыдысты Мæздæджы цæрджытæ, æхсæз мин адæймагæй фылдæр карз тохы бацыдысты знаджы ныхмæ.
Барвæндонæй чи ацыд хæстмæ, уыдонæй иу – Гæбулты Зойæ. Райгуырд æмæ схъомыл Мæздæгæй 30 километры дарддæр хутор Пиевы бирæ бинонты ’хсæн. Йæ фыд Николай репрессийы бахауд æмæ ахæстоны амард, йæ мад Нинæ иунæгæй хаста йæ сидзæрты. Фæстæдæр хуыздæр цард агурæг бинонтæ æрцардысты Мæздæджы. Зойæ уыд 6-æм скъолайы хуыздæр ахуырдзау, фæскомцæдисон уæвгæйæ, активонæй архайдта æхсæнадон куыстыты, æххуыс кодта колхозæн тыллæг æфснайынмæ. Йе ’мгæрттимæ ахуыр кодтой хæцæнгарзимæ архайын, æхсын, рацийæ пайда кæнын. «Йæхицæй уæздандæр, хæрзæгъдаудæр чызг нæ уыдис», – дзырдтой, чи йæ зыдта, уыдон. Зойæ уæлдай тынгдæр фидыдта йæ даргъ быд дзыккутæй. Æрыгон чызгæн йæ стыр бæллиц уыдис бинонтæ скæнын, сабитæ хъомыл кæнын, фæлæ йæ фæндтæ æрдæгыл аскъуыдысты…
Мæздæджы цæрджытимæ къахта акъоппытæ, траншейтæ, танк уромæн дзыхъхъытæ. Знаг хæстæгдæр кодта Цæгат Кавказмæ. Æфсæддон комиссарадмæ бацыд Зойæ æмæ разыйы дзуапп райста. Алыг кодта йæ рæсугъд дзыккутæ.
Службæ кодта 76-æм бастдзинады батальоны. Знаджы танкты æртæ колоннæйы бырстой размæ Грозна æмæ Бакуйы нефтмæ. Советон æфсæдтæ сын ныхкъуырд лæвæрдтой, фæлæ уæддæр 1942 азы августы знаг æрлæууыд Мæздæджы зæххыл.
Малгобекмæ цы ротæ ацыд, уыдонимæ æвæстиатæй бастдзинад скæнын, – ахæм хæслæвæрд уыдис Зойæ æмæ йæ дыууæ æмбалæн. Знаджы нæмгуыты бынмæ, сæхиуыл нæ ауæрдгæйæ, баиу кодтой телтæ, фæзынд бастдзинад. Райхъуыст сармадзаны срæмыгъд, нæ аирвæзт Зойæ, ныккалд 18-аздзыд чызджы туг. Бирæ азты фæстæ хиуæттæ базыдтой, кæм фæмард уый, æмæ йæ стæгдар кадимæ баныгæдтой Малгобекы æфсымæрон ингæны. Гæбулты Зойæйы номыл фыст æрцыд æмдзæвгæтæ, 3-æм скъолайы къулыл ис номарæн фæйнæг, йæ ном хæссы Мæздæджы рæсугъддæр уынг.
Терскаг станицæйы схъомыл ис Полинæ Подберезная. Уыдис цымыдис, уæздан чызг. Фæскомцæдисон уарзта фыссæг Николай Островскийы уацмыстæ, йæ уарзон хъайтар уыдис Павел Корчагин. Педагогон училищæйы ахуыргæнгæйæ, цымыдисæй архайдта алы къордты – зарынмæ, гитарæйæ цæгъдынмæ, спорты архайынмæ хорз арæхст. Бафæндыд æй немыцаг æвзаг сахуыр кæнын, цæмæй йæ зыдта, хæстæг рæстæг уыцы зонындзинæдтæ ахсджиаг кæй суыдзысты. Фæстæдæр йæ ныййарджытæ Михаил æмæ Матренæ, йæ гыццыл æфсымæр Лешæ æрцардысты Малгобекы, Полинæ куыста совхозы скъолайы. Цард мидбылты худт бинонтæм. Фæлæ хæст хæст у, уæззау бонтæ скодта Мæздæджы зæххыл, нефтяникты горæт Малгобекы уындæй зæрдæ мæгуыр кодта, дæрæн æй кодтой танктæ, хæдтæхджытæ. Йæ куыстæй æрлæууыд скъола дæр, æмæ Полинæ æххуыс кодта госпитæлы кусджытæн. Иуахæмы, уацары уæвæг немыцаг афицерæн йæ цæфтæ баста æмæ йемæ немыцагау сдзырдта. Дыу-
уæ сахаты фæстæ чызгмæ фæдзырдтой штабмæ. Булкъон, йемæ ныхасгæнгæйæ, разыйæ баззад йæ арæхстдзинадæй, стæй уæд иуцасдæр ницыуал сдзырдта.
– Знаджы фæсфронты дæ бон кусын бауыдзæн? – бафарстой чызджы. – Уый хъуыдыйаг нæу, хæст цæуы. Разы дæн, – дзуапп ратта Полинæ. Дæсны сгарджытæ йæ зонгæ кодтой куысты сусæгдзинæдтимæ. Йæ фæсномыг уыд «Дианæ». Не ’фсæдтæн стыр æххуыс чи баци, ахæм хъæугæ информаци бирæ æмбырд кодта. Иу хатт сбæрæг кодта, радиостанцæ æмæ бирæ хæцæнгарз кæм æмбæхстой, ахæм фатер. Кулаччы фырт, гестапойы æххуырст, æппæтыл дæр басаст. Полинæ ницы-
уал базыдта уымæн, æрцахстой йæ, бирæ йæ фæудхар кодтой, фæлæ дзы æппындæр ницы фехъуыстой. Нæ бацауæрстой лæгмартæ æрыгон ахуыргæнæгыл, фехстой йæ боныцъæхтыл. Ныр уыцы ран алы уалдзæг ракалынц дидинджытæ, хъуысы сывæллæтты худын.
Цард цæуы! Уый тыххæй ратта йæ цард Полинæ Подберезная. Йæ ном цæрдзæн æнустæм.
Мæздæджы Фæскомцæдисон парчы ис цыртдзæвæн хъæбатыр хæстон чызг Любовь Кондратенкойæн. Йæ бинонтæ 1922 азы Краснодары крайæ æрбалыгъдысты Мæздæгмæ. Ам Любæ бауарзта хъазахъхъаг зарджытæ, адæм æм хъусынæй не ’фсæстысты. Йе ’мгæртты ’хсæн раздзог уыдис, фæндыд æй алцы зонын, бæстæтæ фенын. Бирæ уарзта сывæллæтты, уымæ гæсгæ райста ахуыргæнæджы дæсныйад.
Куыста ногдзауты разамонæгæй скъолайы, стæй сæрдыгон лагерты. Йæхæдæг хорз зыдта ленк кæнын æмæ скъоладзауты дæр ахуыр кодта.
Ахуыргæнæг уæвгæйæ, дæсны бадт бæхыл, зыдта хæцæнгарзæй æхсын, сахуыр кодта азбукæ Морзе, архайдта драмон къорды. Фæлæ йæ рæсугъд бæллицтыл иуварс ахæцыд 19-аздзыд чызг. Сырх æфсады рæнхъыты хæцыд 2-æм Уæлдæфон æфсады æхсæг-радистæй. Йæ хæстон æмбал Степан Виноградовимæ 40 хаттæй фылдæр сæ хæдтæхæгыл уыдысты уæлдæфы. Курс-
кы хæсты хъæбатырдзинад кæй равдыста Люба, уый тыххæй йæ схорзæхджын кодтой Сырх стъалыйы орденæй.
Знаджы танкты колоннæ ныппырх кæнын, – ахæм хæслæвæрдимæ ИЛ-2, йæ пилот æмæ æхсæг-радистимæ 1943 азы 6
ноябры стахт уæлæрвтæм. Сæ маст бæргæ систой знагæй, бæргæ ныппырх кодтой танкты колоннæ… Полчы ма бирæ æнхъæлмæ кастысты сæ хæстон æмбæлттæм, уыдонæн та уыд сæ фæстаг стахт.
«Æбæрæгæй фесæфтысты», – загътой сæ хиуæттæн. Киевы бынмæ, хутор Ивановкæйы 12 азы фæстæ ссардтой се стæгдартæ. Сыбираг лæппу æмæ мæздæггаг чызгæн сæ дзыппыты сæ фæскомцæдисон билеттæ, къамтæ, фыстæджытæ, сæ хæцæнгарз. Æфсæддон кадимæ сæ баныгæдтой Киевмæ хæстæг горæт Васильковы. Ныр Любæйы ном хæссы Мæздæджы уынгтæй иу, стæй районы кусджыты поселок. Йе сгуыхтдзинадыл фыст æрцыд чингуытæ. Скъоладзаутæ ахуыр кæнынц Любæ Кондратенкойы номыл скъола æмæ кълæсты. Цыдис ыл æрмæст 21 азы. Хъæбатыртæн ис райгуырд, фæлæ сын нæй мæлæт.
О, сылгоймаг хæстæн нæ райгуырд. Фæлæ цал æмæ цал мæздæггаг чызджы барвæндонæй ацыдысты хæстмæ. Мария Погосова, Соня Манукянц, Нинæ Гетта, Мария Листопадова, Мария Коробова, Зинаидæ Шаповалова, Хуыгаты Надеждæ, Нинæ Мацко, Надеждæ Сухорукова, Линæ Черскова, Клавдия Чучулина æмæ бирæ æндæртæ.
Челдыты Симæ,
Мæздæджы
бæстæзонæн
музейы директор
