Амæйразмæ Парламенты депутаттæ, Горæтгæрон районы кусæг балцы уæвгæйæ, хæстæгдæр базонгæ сты районы цардимæ, бынæттон цæрджыты тынгдæр чи тыхсын кæны, уыцы фарстатимæ, æмæ рахастой сæ алыг кæнынæн хъæугæ уынаффæтæ. Районы цардимæ сæ хæстæгдæр базонгæ кодта бынæттон хиуынаффæйады администрацийы сæргълæууæджы хæстæ æххæстгæнæг Плиты Алан.
Бюджет
Ивгъуыд азы бæрæггæнæнтæ дзурæг сты районы экономикæйы æнтыстджын рæзтыл. Уый, æппæты фыццаг, бæрæг у, районы бюджеты æфтиæгтæ кæй фæфылдæр сты, уымæй. Ивгъуыд аз уыдон рауадысты 2 миллиарды æмæ 807 милуан сомы. Уый у, ивгъуыд азы æфтиæгтæй 414 милуан сомæй фылдæр, пъланы бæрæггæнæнтæй та фæфылдæр сты 4,5 проценты. Афтæмæй, ивгъуыд азы бюджет рауад 53,5 милуан сомæй æфтиагджын. Æмæ районы бюджет дарддæр дæр æфтиагджын цæмæй уа, ууыл архайдзысты.
Амалхъомад
Ивгъуыд аз сбæрæг амалхъомадыл дзурæг бæрæггæнæнты рæзт дæр. Районы цы амалхъомадон
куыстуæттæ уыд, уыдоныл ма ацы азы райдайæнмæ бафтыд 262, æмæ сæ нымæц ссис 2 458 куыстуаты. Бынæттон администраци архайы адæмæн се ‘ргом сусæг куыст кæнынæй æргом куыст кæнынмæ раздахыныл. Уый фæрцы фæфылдæр хи куыстгæнæг адæймæгты нымæц. Ивгъуыд азы бæрæггæнæнтæм гæсгæ, сæ нымæц уыд 11 027 адæймаджы.
Амалхъомтæ пайда кæнынц, районы сын цы æххуысы мадзæлттæ ис, уыдонæй. Семæ æмархайд кæныны нысанимæ арæзт æрцыд Чысыл æмæ рæстæмбис амалхъомады фæдыл координацион центр. Æххуыс сын кæны центр «Мой бизнес»-ы филиал дæр.
Амалхъомтæн æххуысы нысанимæ «Мæгуырдзинадимæ тох кæнын»-ы программæйы фæлгæты районы фыст æрцыд 156 социалон контракты, уыдонæй 114 дæттынц амалхъомадон куыст кæныны бар.
Уæлдай фылдæр æргом районы здæхт цæуы агропромышленнон къабазмæ. Хъæууонхæдзарадон товаруазджытæн æххуысы хуызы ивгъуыд аз лæвæрд æрцыд 160 милуан сомæй фылдæр. Программæтæ «Агростартап» æмæ «Хъæууон туризмы райрæзт»-ы программæты фæлгæтты грантты хуызы æххуыс рауад 82,7 милуан сомы (2024 аз уыцы æххуыс уыд 75,8 милуан сомы), спайда дзы кодтой 21 амалхъомы. Дыууæ зæхкусæг-фермерон хæдзарады райстой 29,9 милуан сомы аргъ субсиди талатæ æмæ бирæазон зайæгойтæ садзыны æмæ сæм зилыны куыст кæнынæн.
Горæтгæрон районæн, уæлдайдæр йæ хæххон хайы, ис туризм райрæзыны замманай гæнæнтæ. Уыцы хъуыддагмæ се ‘ргом здахынц, уазæгуарзондзинады инфраструктурæ райрæзыныл чи арайы, уыцы амалхъомтæ. Сæ хъæппæристæн сын æххуыс у «Туризм æмæ уазæгуарзондзинады индустри», зæгъгæ, ацы национ проект. Йæ фæлгæты дихгонд æрцыд фæрæзтæ, туристтæ Хъобан æмæ Дæргъæвсы кæм æрбынат кæной, ахæм цæрæн хæдзæрттæ саразынæн. Абонмæ районы ис æппæт домæнтæн дæр дзуапдæттæг 12 нырыккон фысымуаты.
Туризмы къабазы ныртæккæ æххæстгонд цæуынц инвестицион проекттæ: туристон-рекреацион комплекс «Къæхтысæр» æмæ туристон комплекс «Нарты горæт» Хъобаны. Уыдоны фæрцы районы бюджетмæ цæуæг канд хъалонтæ нæ фæфылдæр уыдзысты, фæлæ фæзындзæн ног куысты бынæттæ дæр. Уымæй уæлдай, ивгъуыд аз байгом æмæ кусын райдыдта нырыккон фысымуат «CosmosLaValleeHotel 4». Йæ ном ныридæгæн у хъуыстгонд, комплекс фылдæр кæны районы инвестицион хъомыс æмæ дзурæг у амалхъомады рæзтыл.
Уæлдай ныхасы аккаг у егъау инвестицион проект «Хъæрмуæтты комплекс «Алани». Ныридæгæн цæуы æххæстгонд, йæ фæрцы районы хъуамæ фæзына 900 куысты бынаты, уыдонæй 550 бынаты ныридæгæн сты ахст. Фыццаг тыллæг систой 2025 азы. Дарддæр пълан кæнынц æрвылаз дæр исын пъæмидорты 25 мин тонны æмæ, «черри», зæгъгæ, кæй хонынц, ахæм лыстæг пъæмидорты 9 мин тоннæйæ фылдæр. Ивгъуыд аз пъæмидорты тыллæг рауад 14,5 мин тонны. Хъалонтæ бафыстой 86 милуан сомæй фылдæр.
Фарон ма районы йæ тыхы бацыд иннæ егъау инвестицион проект «Цæттæ блоктæ уадзæг заводы арæзтад». Ацы арæзтадон æрмæгæй хæрзцыбыр рæстæгмæ кæнынц, «модульный» кæй хонынц, ахæм цæрæн хæдзæрттæ. Куыстуат йæ хъомысмæ гæсгæ афæдзмæ араздзæн 180 цæрæнуаты. Проектæн йæ аргъ у 175 милуан сомы. Уыдзæн дзы 24 куысты бынаты. Зæрдæдарæн ис, афæдзмæ кæй фиддзæн 2,2 милуан сомы хъалонтæ. Проекты хицауæн (æнæххæст бæрнондзинады æхсæнад «МК-Групп») куыстуат саразынæн лæвæрд æрцыд зæххы хай 3,3 гектары. Пъланмæ гæсгæ завод скусдзæн 2027 азы.
Хъæууон хæдзарад
Хъæууонхæдзарадон нысаниуæджы зæххытæ районы сты 40 мин гектарæй фылдæр, уыдонæй хуымзæххытæ – 23 мин гектары, се ‘ппæт дæр куыстгонд цæуынц. Бæрæггæнæнтæм гæсгæ, хъæууонхæдзарадон продукцийы хуызты гуырахст фæфылдæр. Æхсыры куыстад схæццæ 3 627 тоннæмæ (2024 азимæ абаргæйæ, 21 проценты фылдæр), стурыфыд – 339,4 тонны (47,7 проценты фылдæр, 2024 азимæ абаргæйæ), айк – 2 милуаны 239 мины. Стурвос районы дарынц 1 900 сæры, 2024 азимæ абаргæйæ, 24 проценты фылдæр, фыстæ – 4 387 сæры.
Ивгъуыд азы бæрæггæнæнтæм гæсгæ, районы иудадзыг цæры 100 мин 289 адæймаджы, уымæй размæйы азимæ абаргæйæ, сæ нымæц 514 адæймагæй фæкъаддæр. Фæкъаддæр, хъыгагæн, афæдзмæ цы цæрæн хæдзæрттæ сарæзтой, уыдоны нымæц дæр.
Адæмæн куыстдæттыны районы центрмæ афæдзы дæргъы куыстагур бацыд 708 адæймаджы. Æгуыстыл нымад æрцыд 578 адæймаджы. Уыдонæй куыст лæвæрд æрцыд 26-æн.
Национ проекттæ
Федералон проект «Культурон тыгъдад»-ы фæлгæты район æххæст кæны национ проект «Бинонтæ» (раздæр хуынд «Культурæ»). Йæ фæрцы бындурон цалцæджы фæстæ Ногиры фарон байгом Культурæйы галуан, стæй дзы фæзынд ног музыкалон скъола.
Ивгъуыд аз райдыдтой цалцæггæнæн куыстытæ Октябрыхъæуы Культурæйы галуаны æмæ 2027 азы кæронмæ хъуамæ фæуой. Уымæй уæлдай, Куырттат æмæ Майскийы хъæуты аразын райдыдтой рæвдауæндæттæ.
«Хъæууон ахуыргæнæг», зæгъгæ, ацы программæйы æххуысæй районмæ куыстмæ æрбацыдысты дыууæ æрыгон ахуыргæнæджы, ноджы ма æртæ ахуыргæнæгмæ æнхъæлмæ кæсынц ацы аз.
«Горæтаг æнцонвадат уавæртæ аразын»-ы федералон программæ æххæст кæнгæйæ, нывылгонд æрцыд æртæ æхсæнадон фæзуаты: Октябрыхъæуы Тедеты Павелы номыл аллей, спортивон- дзæбæхгæнæн комплексы алывæрстæ æмæ, Донгæроны цы парк ис, уый. Æппæт куыстытыл хардзгонд æрцыд 17,1 милуан сомы, уыдонæй 1,1 милуан сомы сты бынæттон бюджеты фæрæзтæ.
«Хъæууон фæзуæтты иумæйаг райрæзт»-ы РЦИ-Аланийы паддзахадон программæйы фæлгæты «Хъæууон фæзуæтты цæрæнуæттæ аразыны æмæ цæрæнхæдзæртты уавæртæ нывылдæр кæнын»-ы регионалон проекты фæрцы Джызæлы арæзт æрцыд 29 хицæн цæрæн хæдзары, æдæппæт 22 мин квадратон метрæй фылдæр. Куыстытыл хардзгонд æрцыд 110,2 милуан сомы, уыдонæй 1,3 милуан сомы сты бынæттон бюджеты æхца.
«Æрыгон бинонтæн сæ цæрæныны уавæрттæ хуыздæр кæнын»-ы федералон проекты фæрцы сæ уавæртæ фæхуыздæр кодтой æртæ æрыгон бинонтæ. Хъуыддагыл хардзгонд æрцыд 6,7 милуан сомы, уыдонæй 2,4 милуаны сты бынæттон бюджеты æхцатæ, иннæтæ – республикон.
Æртæ æмæ уымæй фылдæр сывæллæттæ цы бинонты ис, уыдонæн æххуыс кæныны мадзæлттыл ныхас кæм цæуы, 2012 азы 16 февралы 16-æм уыцы республикон закъон æххæст кæнгæйæ, фæстаг дыууæ азмæ районы цæрæг 33 ахæм бинонтæн хæдзар саразынæн раттой зæххы хæйттæ.
Районы æххæстгонд цæуы «РЦИ-Аланийы граждæнтæн æнцонвадат æмæ асламдæр аргъыл цæрæнуæттæ дæттын»-ы паддзахадон программæ. Уый фæрцы сæ цæрыны уавæртæ фæхуыздæр кодтой адæмы хицæн къордтæ. Ныртæккæ дæр администраци райста 25 ахæм курдиаты сæрмагонд æфсæддон операцийы архайджытæй.
«Фæндаггон инфраструктурæйы райрæзт»-ы паддзахадон программæйы фæлгæты бынæттон фæндæгтæ цæлцæг кæнынæн æмæ сæ æмбæлгæ уавæры дарынæн лæвæрд æрцыд 48 милуан сомы. 2024 азимæ абаргæйæ, уый у 26 процентæй фылдæр. Æхцатæн сæ фылдæр (45,6 милун сомы) радих кодта республикон бюджет, иннæтæ – бынæттон бюджет. Уымæй уæлдай, 41 милуан сомы бахъуыд хъæуты мидæг фæндæгты уавæр фæхуыздæр кæнын æмæ машинæты фæндæгтæ æмбæлгæ уавæры дарынæн, стæй ма фæндæгты æдас æмæ хæрзхъæддзинадимæ баст æндæр куыстытæ æххæст кæнынæн.
Программæ «Хъæууон дохтыр»-ы фæлгæты кусын райдыдтой æртæ специалисты. Нысанмæарæзт гæххæттытæм гæсгæ ординатурæмæ ахуыр кæнынмæ кæй арвыстой æмæ дзы ныр дыккаг аз чи ахуыр кæны, алыхуызон медицинон дæсныйæдты дæс ахæм медицинон кусæджы дæр сæм кусын райдыдтой.
Фыццаградон медико-санитарон нывыл æххуыс районы алы рæттæм цæмæй хæццæ кæна, уыцы нысанимæ дзæбæхгæнæн-диагностикон цæугæ медицинон комплекс (цæугæ маммограф), стæй ма цæугæ флюорограф 252 хатты ацыдысты районы цæрæн бынæттæм, уыимæ, дæрддзæф чи у, ахæм рæттæм дæр, æмæ сарæзтой 3 953 маммографион æмæ флюорографион иртасæны.
Æххуыс сæрмагонд æфсæддон операцийы архайджытæ æмæ сæ бинонтæн
Бæрæг куыд у, афтæмæй ивгъуыд аз нæ бæстæйы Президент расидт Фыдыбæстæйы хъахъхъæнæджы азæй. Уымæ гæсгæ сæрмагонд æфсæддон операцийы архайджытæ æмæ сæ бинонтæм цæуы уæлдай æргомзæдхт. Районы бакуыстой æмæ æххæст кæнынц сæрмагонд пълан, амынд дзы æрцыд уыдонæн сæ цард æмæ сæ уавæртæ хуыздæр кæныны социалон æххуысы 20 мадзалы.
Фидæны пълантæ
Районы дарддæр дæр нысан кæнынц адæмы уавæртæ хуыздæр кæнын, царды æмвæзад бæрзонддæр кæнын, инфраструктурæ рацаразыны куыстытæ æххæст кæнын. Уыимæ сæм ис, дарддæр аргъæвæн кæмæн нал ис, ахæм хъуыддæгтæ. Уымæ гæсгæ, районы социалон-экономикон райрæзты хæстæгдæр азты пъланмæ хаст æрцыдысты:
2026-2027 азты – аст скъолайы æмæ иу рæвдауæндон рацаразыны куыстытæ (сæ номхыгъд фидаргонд æрцыд РЦИ-Аланийы Ахуырад æмæ наукæйы министрады уынаффæйæ Уæрæсейы Федерацийы Рухсады министрады бадзырды бындурыл);
– Дачнæйы хъæуы пълан кæнынц фелсырон-акушерон пункт саразын («Медико-санитарон æххуысы фыццаградон æххуысы къабазы райрæзт»-ы регионалон проекты фæлгæты);
– бынæттон цæрджыты хъæлæс кæныны бæрæггæнæнтæм гæсгæ ацы аз рацаразын æртæ æхсæнадон бынаты: парк Михайловскы хъæуы, Хæлардзинады парк Сунжæйы æмæ Уæлахизы парк Уæллаг Санибайы.
Дарддæр фæнд кæнынц культурæимæ баст кусæндæтты къабазы рацарæзт. Афтæ, арæзт æрцæу-
дзысты культурæйы хæдзæрттæ Дæллаг Саниба æмæ Тарскæйы, бындурон цалцæггонд – Æрхонкæйы, Куырттат æмæ Донгæроны культурæйы хæдзæрттæ, бындурон рацарæзт – Джызæлы сывæллæтты музыкалон скъола.
Ахсджиаг у спортивон объектты уавæры фарста. Уымæ гæсгæ фæнд кæнынц Черменыхъæуы физкультурон-спортивон комплекс саразын, бирæкъабазджын спортивон фæзуæттæ та – Чермен æмæ Майскийы хъæуты, стæй ма Октябрыхъæуы Сывæллæтты æмæ æвзонгты 1-æм спортивон скъола рацаразын.
ДЕДЕГКАТЫ Зæлинæ
