Дзæуджыхъæуы, Къомайты Русланы номыл космонавтикæйы скъолайы 9 апрелы уыд «Космоквиз 2026»-ы республикон интеллектуалон хъазты кæронбæттæн хай. Проект æрбангом кодта, космосы сусæгдзинæдтæ сæхимæ кæй æлвасынц, уыцы ахуырдзау фæсивæды. Цалдæр къуырийы Ирыстоны районты фæлтæргай æвзæрст цыдысты, зонындзинæдтæ æмæ командон æнгомдзинад кæй æхсæн ис, уыцы сывæллæттæ.
Интеллектуалон хъазт «Космоквиз-2026»-ы архайдта 98 командæйы Дзæуджыхъæу æмæ алы районты скъолатæй, æдæппæт – 294 адæймаджы. Сывæллæтты зонындзинæдты ерыстæ цыдысты астрономи, космосы тыгъдад айгæрдыны, фыдыбæстаг æмæ дунеон космонавтикæйы æнтыстдзинæдтæ историйы зонынæй, командæйы æмгуыстады фарстатæй. Фæсивæдæн уыдон канд ерыстæ нæ уыдысты, фæлæ наукæ æмæ зонындзинæдты бæрæгбон дæр. Интеллектуалон хъазты ерыстæ ма арæзт цæуынц, 65 азы размæ 12 апрелы космосы тыгъдадмæ фыццаг хатт адæймаг куы атахт, уыцы историон цауы кадæн. Космонавтикæйы скъолайы директор Челдыты Зæлинæ куыд радзырдта, афтæмæй азæй-азмæ ацы уæлæмхасæн ахуырадон куыстуаты фадæттæ æмæ гæнæнтæ рæзынц.
– Нæ республикæйы сывæллæттæн ацы скъола у сæ удты бæрзонд техникон сусæгдзинæдтæ раргом кæнынæн бынат. Зæрдиагæй нæм ахуыр кæны 1120 сывæллоны. Ирыстоны иннæ рæттæй ардæм скъоламæ цæуыны фадат алкæмæн кæй нæй, уый зæрдылдаргæйæ, æппæт районты скъолаты дæр байгом кодтам космосон кълæстæ. Сæ ахуыры программæ тынг цымыдисаг æмæ мидисджын у цæстуынгæ æрмæгæй. Лекцитæй уæлдай, мастер-классты сывæллæттæн фадат ис уæлæрвты стъалытæм «бандзæвынæн». Нырыккон телескопы фæрцы сын арæзт цæуынц астрономон цæстдарды мадзæлттæ. Телескопæй кæсгæйæ, стъалытæ тынг хæстæг зынынц, æмæ сæм цыма къухæй бандзæвæн ис, афтæ. Астрономийы фæлтæрдджын ахуыргæнджытæ сын амонынц æрмæг, саразынц сын экскурситæ Космонавтикæйы скъолайы залтыл, музейыл. Æвдыст сын цæуынц наукон-документалон кинонывтæ дæр. Архайæм, цæмæй сывæллæттæ сæ фидæны фæндаг равзарынæн космосы дæсныйадмæ аздахой сæхи. Цалдæр боны размæ Ногиры, 1-æм скъолайы кæддæры рауагъдон, Космонавтикæйы скъолайы бындурæвæрæг Къомайты Русланæн байгом кодтам мемориалон къæй. Барельефы автор та уыд скульптор Цхуырбаты Олег. Мæнæн мæ хæс у, цæмæй скъола цæра æмæ куса, ууыл архайын, ис дзы кусджыты æмзонд æмæ æнгом командæ. Мах скъолайы хуызæн нæ бæстæйы нæй. Хорз бастдзинад нын ис РОСКОСМОС-имæ дæр. Нæ алы фæнд, нæ алы хъуыддагæн дæр нын аргъгæнæг вæййынц æмæ нæ сывæллæттæй разыйæ баззайынц, – загъта Челдыты Зæлинæ.
Ерысты кадджын уазджытæ уыдысты: космодром «Байконур»-ы ветеран, æфсæддон дохтыр Тагир Мирзамагомедов, Дзæуджыхъæуы Ахуырады управленийы хицауы хæдивæг Нартыхты Лаурæ, Национ библиотекæйы иртасæн хайады сæргълæууæг Цориты Альбинæ.
Тагир Мирзамагомедов интеллектуалон хъазты архайджытæн радзырдта космодромы йæ фæлтæрдджын куысты æмæ космосы медицинæйы ахадындзинады тыххæй.
– 1961 азы каст фæдæн Дагестаны медицинон инс-титут, уый фæстæ мæм æфсады службæмæ фæсидтысты. Уырдыгæй æрвыст æрцыдтæн Ташкенты æфсæддон курсытæм, æмæ сæ куы фæдæн, уæд та мæ медицинон службæйы инæлар-майор Гæтæгты Сослæнбег дарддæр арвыста дохтырæй кусынмæ космодром «Байконур»-мæ. Æнхъæл нæ уыдтæн, æмæ службæ кæндзынæн Советон Цæдисы, «сусæг объект» кæй хуыдтой, уыцы фæзтæй иуы. Паддзахадон сусæгдзинæдтæ кæй никуы схъæр кæндзынæн, уый тыххæй анкетæйы мæ къух бавæрдтон æмæ араст кодтон зындгонд фæзмæ. Медицинон хаймæ нæм-иу арæх цай цымынмæ æрбахызт Юрий Гагарин. Байконур аразын райдыдтой 1955 азы, дыууæ азы фæстæ та ахуыргæндтæ космосы тыгъдадмæ суагътой зæххы къорийыл фыццаг спутник. Цымыдисаг уыд космодромы кусын, кæй зæгъын æй хъæуы, фæлæ мæ мæ дæсныйад тынгдæр æлвæста æцæг практикон куыстмæ. Дæс азы Байконуры службæйы фæстæ та мæ арвыстой Саратовы госпитæлмæ, уырдыгæй – Фæсбайкалмæ. 1991 азы мæ бинонтимæ æрцыдтæн Цæгат Ирыстонмæ æмæ уæдæй абонмæ кусын «Медицина катастроф»-ы
центры, – дзырдта Тагир Мирзамагомедов.
Тагир цардæмбалæн æрхаста ирон чызг Æхполæтты Езæйы. Уый арæзтадон техникумы фæстæ æрвыст æрцыд Байконурмæ арæзтадон объекттæм. Тагир абоны онг дæр хъахъхъæны, йæ зæрдæйæн зынаргъ чи у, уыцы къамтæ, Юрий Гагарин ын йæ къухæвæрдимæ цы чиныг балæвар кодта, уый дæр.
Космонавтикæйы скъолайы æвзонг техниктæ сæхицæн чысыл иртасæн
куыст кæнынц, архайынц дзы зæрдиагæй. Дзæуджыхъæуы 44-æм астæуккаг скъолайы ахуырдзау Сидахъты Артем Космонавтикæйы скъолайы æртæ азы ахуыр кæны æмæ радзырдта, сæ уды космосы сусæгдзинæдтæм цы арт ссыгъд, уый фæдыл:
– Не скъолайы космосон къласы ис 33 ахуырдзауы. Не ‘ппæтæн дæр тынг цымыдисаг у космосы тыгъдад, космонавтты царды хабæрттæ дæр бæлвырддæр базыдтам. Æгæрон сæрыстырдзинад нæм фæзынд Юрий Гагарины стыр сгуыхтдзинады тыххæй. Космонавтикæйы скъолайы ахуырты куы вæййæм, уæд нæхи æцæг космонавттæй фенкъарæм, бирæтæм нæ ис бæллиц космосмæ атæхын, инженер суæвын. Фарон та æртæйæ нæ къласæй – Габеты Эвелинæ, Эвелина Манюкян æмæ Туаты Мария сæхи ракетæты проекттимæ ацыдысты Байконурмæ. Бирæ тæлмæнтимæ æрыздæхтысты æмæ ноджы сæрæндæрæй бавнæлдтой космосы сусæгдзинæдтæ ахуыр кæнынмæ, – загъта Сидахъты Артем.
Интеллектуалон хъазты кæронбæттæн мадзалы сывæллæттæм уазæгуаты ‘рбацыдысты нæ республикæйы зындгонд зарæггæнджытæ: Езеты Игорь æмæ Санахъоты Эрислав. Езеты Игорь акодта зарæг «Трава у дома», Юрий Гагарин космосы тыгъдадмæ куы атахт, уыцы историон цауыл фыст уацмыс.
Саутæты Тамилæ,
къамтæ систа Татьяна Шеходанова
