Канд хъæубæстæй нæ, фæлæ æгас мыггагæй дæр уый æнхъæл чи уыд, æмæ, Мысыкаты Аслæныхъойы хæдзары цы ноггуырд лæппу федта боны рухс, уый фидæнмæ фæндаг наукæйы бæрзæндтæм кæй ахондзæн. Фидæны медицинæйы доктор, ирон адæмы этнографи æмæ антропологи иртасæг, Ирыстонæн бирæ хæрзты чи бацыд, уыцы адæймаг – Мысыкаты Мæхæмæт.
Райгуырд 1881 азы сусæны мæйы Бруты.
Уыцы рæстæг сабитæ райдиан ахуырад истой хъæуы цыппаразон скъолайы. Мæхæмæты фыды-фсымæр Сослан уыд, адæм зарæг кæуыл скодтой, уыцы Уæрæсейаг-япойнаг хæсты хъайтар. Хъæбатыр афицер йæ сæрмæ не ‘рхаста салдæтты хæсты быдыры ныу-уадзын, кæд ын уыцы гæнæн уыд, уæддæр, æмæ фæмард. Йæ фæрцы Мæхæмæт райста иттæг хорз ахуырдзинад, йæ чингуыты ахъаззагдæр ныффыста йæ номыл.
Дзæуджыхъæуы гимназ каст фæуыны фæстæ бацыд Одессæйы Новороссийскаг университеты медицинон факультетмæ, каст æй куы фæцис, уæд интернæй бацыд горæты рынчындонмæ, афæдзы фæстæ та йæ снысан кодтой паталогоанатомæй. Йæ наукон иртæс-тытæ баст уыдысты адæймаджы буары конды зонад æмæ антропологиимæ. Йæ фыдызæхмæ здæхынмæ нæ тагъд кодта Мæхæмæт, хорз æмбæрста, цæмæй Ирыстонæн фылдæр пайда хæсса, уымæн йæ ахуыр дарддæр хъуамæ ахæццæ кæна, наукон куыст кæна. Цы цыбыр уæгъд рæстæг ын лæвæрд уыд, уым-иу ссыд Ирыстонмæ æмæ йæ диссертацийæн райдыдта æрмæг æмбырд кæнын. Наукон куыст афтæ рацарæзта, æмæ дзы медицинæйы фарстатæ баиу кодта ирон культурæйы цардимæ. Рынчындоны йæ куыст нæ уадзгæйæ, уыцы иу рæстæг ратта æнæмæнгхъæугæ фæлварæнтæ. Йæ докто-рон диссертацийы темæ баст уыд ирон адæмы антропологиимæ, хъахъхъæд ын æрцыд 1916 азы. Йæ диссертацийы ма хорздзинад уый дæр уыд, æмæ Мæхæмæт антропологи кæй нæ хицæн кодта физикон цæстæнгас æмæ медицинæйы фæткæвæрд историон-культурон фалдзусæй, адæмы цардæй.
Уыцы аз Одессæйы мыхуыры рацыд чиныг «Материалы для антропологии осетин», уыдис дзы уыцы рæстæгмæ æппæты уæрæхдæр æрмæг Ирыстоны этнографион сфыстимæ. Уæдæй рацыд æнусæй фылдæр рæстæг, æмæ чиныгкæсæгæн æмбарын кæнын хъæуы, уыцы рæстæг национ культурæйы рæзт цырд кæй цыд, разæнгард кæй кодта ног æхсæнады культурон домæнтæ. Ирыстонæн 19 æнусы кæронæй 20 æнусы 25-æм азтæм уыд национ хиæмбарынады дуг. Уыцы историон рæстæг хонынц, традицион адæмон культурæйы фыссынады культурæмæ куы рахызт, центрмæ дæрддзæф мыггаджы æхсæнадон бастдзинæдтæ куы ‘рцæуынц ивд граждайнаг, æхсæнадон формæтæй. Æхсæнады царды уый рацарæзт хуыйны. Политикон æмæ экономикон автономийы уавæрты, Ирыстон административон æгъдауæй дыууæ дихы куы фæцис, уæд профессионалон фыссынады культурæ сси национ иудзинады, национ интерестæ хъахъхъæныны иунæг фæрæз.
Ирон традицитæ раззагдæр наукæйы мадзалæй куы иртасай, ног дуджы йæ царды уадзын хъæуы, уый куы ‘мбарай æмæ йæ национ рæзты стратегион контексты бавæрын – уый уыд иумæйаг культурон нысан, кæцы дисы бафтыдта университеты зонадон советы. Мысыкаты дохтыры наукон куыст канд йæ адæмы культурон сфыст æмæ медицинæ нæ баиу кодта, фæлæ ма æцæгæлон дæсныйадмæ дæр фæныхылд, ирæтты этнографион хуызист фысгæйæ. Йæ фæрцы этнологи æмæ антропологи систы ирон культурæйы иу хай. Йæ диссертацийы бындурыл мыхуыры рацыд монографи «Материалы для антропологии осетин». Уый уыд историон-географион очерк этнографион бæрæг дзырдтимæ, цæрæнуæтты хуызтимæ, хæдзары мигæнæнтимæ, уæлæдарæс, хæцæнгарз, хойраг, нуæзт, æхсæнадон цардыуаг, чындзæхсæв, тугист, туджджынты фидауын кæныны, уазæгуарзондзинады, сылгоймаджы уавæры, номдарды фæдыл ирæтты дих кæныны фæдыл. Ахуыргонд бындур сæвæрдта дыууæ хуызы национ наукон скъолатæн – наукон бæстæзонынадон æмæ культурон антропологийы.
Революци æмæ советон дуджы фыццаг азтæ Мысыкаты Мæхæмæт арвыста Одессайы. Хъæугæ уыдысты йæ зонындзинæдтæ. Граждайнаг хæсты фæстæ уыд Одессæйаг губернийы адæмон университеттæ саразæг, 1924 азы та йæ равзæрстой ацы горæты наукон – техникон æхсæнады сæрдарæй. Æрхаста ус, лæппу сын райгуырд, фæлæ Ирыстонмæ ссæуыныл нæ тагъд кодта, хорз æмбæрста, йæ райгуырæн зæххыл граждайнаг ныхмæлæуддзинадæн бындур кæй нæй. Туг ныккæлынæн та бирæ нæ хъуыд, нæ йæ фæндыд, цæмæй æфсымæр æфсымæры ныхмæ, хæлар хæлары ныхмæ рацæуа. Хорз æмбæрста, чысыл адæмыхаттæн уый цы стыр бæллæхтæ расайдзæн, уый. Цыфæнды уыд, уæддæр 1924 азы сыздæхт æмæ Дзæуджыхъæуы ‘рцард. Йæ дæсныйады карьерæ ницæмæ даргæйæ, фыццаджыдæр, æххæст кодта дохтыры хæс. Цы æхца куыста, уыдонæй хостæ æлхæдта æмæ сæ уæрста рынчынтыл. Уымæй уæлдай, ирон æвзагыл парахат кодта низты тыххæй зонинæгтæ. Афæдзы
фæстæ сси æмбæлон анатомийы кафедрæйы профессор æмæ Хæххон педагогон институты дохтыр, стæй пединституты уынаффæдоны уæнг. Йæ куысты æнтыстыты фæндаг цыд уæлæмæ, фæлæ йæ иуæй-иу æмкусджытæ ардыдтой идейон-политикон быцæу расайынæн. Фæлæ сыгъдæг уды хицауы фæзылын кæнын æнцон хъуыддаг нæ уыд. НКВД йæ æрцахста 1938 азы 4 майы. Æрцахстой йæ, ахæстæтты удхарæй марынæн ног мадзæлттæ бацамоныныл кæй не сразы, уый тыххæй. Йæ царды фæстаг цыппар азы Мæхæмæт йæхæдæг сæ азарæй бацарæфтыд. 7 сентябры йын рахастой тæрхон, нал бафæрæзта радон удхæрдтæн ирон ахуыргонд, рæсугъд уды хицау лæг… Йæ тæрхонскъуыды уыд фыст: хъуыддаг банцад, зылын кæй кæнынц, уый кæй амард, уый тыххæй.
Цас ма бантыстаид Мысыкаты Мæхæмæтæн йæ адæмæн хæрзты бацæуын, уый ныр зын зæгъæн у. Цы рухс фæд æмæ наукон куыстытæ ныууагъта йæ фæстæ, уыдонæй абон дæр пайда кæнынц зонадон кусджытæ. Æрмæг мыхуырмæ цæттæ кæнгæйæ, йæ автор сбæрæг кодта, Мæхæмæты байзæддæгтæ, бæлвырддæр зæгъгæйæ та, йæ фырты чызг кæй цæры фæсарæнты. Хъыгагæн, ирыстойнæгтæн йемæ бастдзинад нæй.
ХУЫБИАТЫ Ларисæ
