Адæймагæн йæ адæмыхатты сæйраг бæрæггæнæн нысан у йæ мыггаг. Мыггаг æрмæст лæгмæ сидæн дзырд, кæнæ нырыккон хъуыддаджы рæсугъдгæнæн ном дæр нæу. Уый у, иу фыды цотæн искæцы адæмыхатты скондмæ бацæуыны бар чи ратты, ахæм герб, æмæ йæ национ хæдхуыз, йæ фарн, йæ зæлд цæуынц йемæ. Адæймагæн йæ удгоймаджы бæлвырдгонд гæххæтт фен кæнæ йæ бафæрс йæ мыггагæй, æмæ дын æй куы зæгъа, уæд уайтагъд базон, кæцы адæмыхатмæ хауы, уый. Афтæ у æгас дунейы, фæлæ, хъыгагæн, уыцы фæтк фехæлд Ирыстоны, куыд Цæгаты, афтæ Хуссары дæр. Ис нæм мыггæгтæ гуырдзиаг хуызтæй: Бибилуры, Хубулури, Хетагури, Пилаури… Уырыссаг хуызтæй: Бибилов, Хубулов, Хетагуров, Плиев… Ис нæм Бибилашвили, Хубулашвили, Хетагашвили, Пилишвили…
Ирон мыггæгтæн ныртæккæ ис ирон национ æмæ уырыссаг тыхаразгæ формæтæ.
Куы акæсæм историмæ, уæд ирон мыггæгтæ XVIII-XIX æнусты фыст цыдысты гуырдзиаг хуызæй. Дæнцæгæн æрхæсдзынæн нæ зынаргъ Къостайы хабар. Уымæн йæ райгуырды гæххæтты (метрикæ кæй хонынц) фыст ис – Коста Хетагури, йæ фыд та райста грамотæ Уæрæсейы паддзахæй Хъырымы хæсты тыххæй 1856 азы – уым дæр фыст ис – Хетагури. Мæхи мыггагæй иу 1847 азы ралыгъди цæрынмæ Нары комæй Хуссар Ирыстонмæ Знауыры районмæ, æмæ йæ мыггаг фыст у афтæ – Хубежашвили. Хуссар Ирыстоны мыггæгтæ уырыссаг хуызтæм ахызтысты XX æнусы – Хуссар Ирыстоны автономон облæсть куы сырæзти, уæдæй – 1922 азæй.
Абон ирон адæм фылдæр сæ паспорты мыггæгты уырыссаг хуызтæ «ев»-тæ, «ов»-тæй ивынц æмæ фыссынц «ты»-тæ. Фæлæ ма ис иу сæйрагдæр хуыз ирон мыггæгтæн. Истори куыд амоны, афтæ XII-XIII æнусты уыдис ахæм мыггæгтæ – Цæразон, Сидæмон, Бибылон, Æгъуызон, Къусæгон, Цъæхилон æмæ афтæ дарддæр. Амæй бæрæг у, æмæ ирон мыггæгтæ уæд уыдысты суффикстимæ «он» кæнæ «ан». Фæлæ ирон адæммæ абон ацы суффикстæ хауынц æрмæстдæр сылгоймæгтæм. Мæнæ куыд фыссы Уанеты З.Н.: «Благодаря женщинам сохранилась осетинская формæ записывания фамилии. Растдæр афтæ фыссы: «Окончания «он» и «ан» являются древними окончаниями осетинских родов, до сих пор сохранившихся только для женщин».
Абон нæм мыггæгтæ «он» («ан»)-тимæ фæзындысты. Иу сылгоймаг, Бибылты мыггагæй, цæры Индийы, у киноартисткæ, æмæ йæ мыггаг фыссы Бибилон, Хуссар Ирыстоны дæр иу сылгоймаг йæ мыггаг фыссы Кокион. Адон сылгоймæгтæ сты, фæлæ ма уыдис иу фыссæг Цæгат Ирыстоны – Фæрнион Къоста. Ноджы ма сæм æфтауын, фыссæг Плиты Грис йæ поэмæйы инæлар Плиты Иссæйы фыссы Иссæ Плионæй. Нæ номдзыд Сослан Давиды та фыссы Сослан Цæразонæй. Æз ацы хъуыддаджы тыххæй фæныхас кодтон нæ зындгонд историк Цыбырты Людвигимæ. Уый мын загъта, зæгъгæ, мыггæгты ацы хуызмæ ахизын тынг ахсджиаг у, фæлæ йæ аразын æнцон нæу. «Аланты Ныхас» дæр разы у ахæм хъуыдыимæ, фæлæ, зæгъынц, йæ аразын, æцæгдæр, зын у.
Мæнмæ гæсгæ, дзы ницы зындзинæдтæ ис. Абон йæ мыггаг кæмæн куыд фыст у, афтæмæй баззайæд. Фæлæ, сывæллæттæ куы райгуырынц, уæд сæ ныффыссæм историон мыггæгты хуызтæй. Æмæ афтæмæй 50 азы фæстæ ирон мыггæгтæ уыдзысты ног хуызты, абон Европæйы куыд ис, афтæ: Емануил Макрон, Борис Джонсон, Джордж Вашингтон, Исак Ньютон, Ален Делон.
Цы хорздзинæдтæ ис ам?
- Ирон мыггæгтæ уыдзысты иухуызон, куыд лæгтæн, афтæ сылгоймæгтæн дæр. Абон лæджы мыггаг ивд цæуы «ов»-ыл, сылгоймæгтæн «ова» («ева»)-тыл. Ирон адæммæ та нæй «род» – лæг æмæ сылгоймагæн. Дих нал цæудзысты.
- Абон бирæ мыггæгтæ æмхуызæттæ систы æндæр æмæ æндæр адæмыхæттытæн. Дæнцæгæн: Валиев, Плиев, Басаев… ис бирæ нацитæм.
- Европæйаг ахуыргæндтæ æдзухдæр ирон адæмæн аргъ кодтой – Миллер, Шегрен, Дюмезиль, Клапрот. Амæй фæстæмæ та нын фылдæр аргъ кæндзысты.
Кæронæй мæ фæнды, цæмæй ирон интеллигенцийы минæвæрттæ зæгъой сæ хъуыдытæ ацы темæйыл.
Хуыбежты Шалва,
ЦИПУ-йы физикон-математикон наукæты доктор, профессор
