Цæгат Ирыстоны АССР-йы адæмон фыссæг, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты архайæг Цæгæраты Максимы райгуырдыл сæххæст 110 азы
Ирон литературæйы зæрдиагдæр архайджыты тыххæй ныхас куы рацæуы, уæд уыдоны ‘хсæн æнæмæнг сæрыстыр æмæ буцæй æрхъуыды кæнæм зындгонд прозаик æмæ æхсæнадон архайæг, хъæбатыр хæстон Цæгæраты Никъалайы фырт Максимы рухс ном æмæ бирæвæрсыг сфæлдыстадон удвæллой.
Фидæны фыссæг райгуырд 1916 азы 27 августы Цæгат Ирыстоны быдираг хъæутæй иу, Алагиры (ныр – горæт Алагир). Каст фæци хъæуы скъола. Йæ фыццаг ахуыргæнæг уыд зындгонд рухстауæг, фыссæг æмæ тæлмацгæнæг Зæнджиаты Бæбу. Уый йын бауарзын кодта дунеон, уырыссаг æмæ ирон литературæ. Амыдта йын сфæлдыстадон куысты сусæгдзинæдтæ. Скъолайы фæстæ Максим ахуыр кодта Цæгат Ирыстоны педагогон техникумы. Ам райдыдта æмдзæвгæтæ, уацхъуыдтæ æмæ радзырдтæ фыссын. Техникумы йæ ахуыр кæронмæ куы ахæццæ кодта, уæд дарддæр йæ фæндаг уæлдæр ахуырад райсыны тыххæй акодта Цæгат Ирыстоны Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон педагогон институты ирон-уырыссаг филологийы хайадмæ. Ам йæ хорз ахуыр, литературон æмæ сфæлдыстадон зæрдиаг архайдæй йæхи хорзæй базонын кодта йæ æхуыргæнджытæ æмæ студенттæн. Уый тыххæй йын, куыд ахуыры раззагдæрæн, фыстой Хетæгкаты Къостайы райгуырды 80 азы юбилеймæ нысангонд сæрмагонд стипенди (Максим уыд йæ фыццаг стипендиат). Йемæ иу курсы ахуыр кодтой фидæны номдзыд фысджытæ æмæ поэттæ Чехойты Сæрæби, Кочысаты Мухарбег, Мыртазты Барис, Баситы Дзаххотт, Хацырты Сергей, Бекмæрзты Афон…
Педагогон институты ма ахуыр кодта Максим, афтæмæй 1940 азы цыппар æрыгон курдиатджын поэттæ Кочысаты Мухарбег, Баситы Дзаххотт, Мыртазты Барис æмæ Цæгæраты Максимæн сæ фыццаг æмдзæвгæтæ мыхуыры рацыдыс-ты иумæйаг æмбырдгонд – чиныг «Мах уарзæм»-ы. Йæ рацыд уыд стыр цины хабар уæды рæстæджы ирон литературæйы процессы. Уæд Максим йæ фыццаг поэтикон фæлварæнты равдыста, йæ зæрдæйы сфæлдыстадон зынг кæй судзы, зæрдиаг литературон архайдмæ разæнгард æмæ цæттæ кæй у, уыцы удварнон ахадгæ миниуджытæ.
Педагогон институт 1941 азы æнтыстджынæй каст куы фæци, уæд райдыдта Фыдыбæстæйы Стыр хæст. Ацыд хæцæг æфсадмæ. Æнтыстджынæй каст фæци танкты училищæ. Уыд танкты ротæйы командыгæнæг. Хъæбатырæй архайдта Сталинград, Орел, Будапешт немыцаг лæгсырдтæй сæрибар кæныны карз тугкалæн тохты. Йе ‘хсар æмæ лæгдзинады тыххæй йын лæвæрд æрцыд Сырх стъалыйы орден æмæ майдантæ.
Хæсты фæстæ Ирыстонмæ куы сыздæхт Максим, уæд кусын райдыдта Цæгат Ирыстоны коммунис-тон партийы обкомы инструкторæй, паддзахадон чиныгуадзæн «Ир»-ы редакторæй. Уыд Цæгат Ирыстоны паддзахадон драмон театры директор, нæ республикæйы Фысджыты цæдисы сæрдар, Культурæйы министр. Дыууæ æмгъуыды радæй уыд журнал «Мах дуг»-ы сæйраг редактор. Ныффыста сценаритæ Цæгат Кавказ æмæ «Ленфильм»-ы киностудийы ист цалдæр аивадон æмæ документалон кинонывтæм: «Возвращение Коста», «Сын Ирыстона», «Костры на башнях», либретто номдзыд ирон композитор Плиты Христофоры оперæ «Къоста»-мæ. Ацы уацмыс абон дæр æнтыстджынæй æвдыст цæуы Мариинаг паддзахадон театры филиал – Дзæуджыхъæуы Оперæ æмæ балеты паддзахадон театры.
Ирон литературæ æмæ культурæйы рæзтмæ бирæвæрсыг æмæ ахадгæ æвæрæн кæй бахаста, уый тыххæй Цæгæраты Максимæн лæвæрд æрцыд Кады нысаны, Фæллойы Сырх Тырысайы ордентæ, Цæгат Ирыстоны АССР-йы адæмон фыссæджы, нæ республикæйы аивæдты сгуыхт архайæджы кадджын нæмттæ, Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон преми.
Курдиатджын фыссæг, публицист æмæ поэт йæ литературон-сфæлдыстадон архайд райдыдта Цæгат Ирыстоны паддзахадон педагогон институты ахуыры азты. Куыд прозаик, афтæ йæ курдиат ирд æмæ ахадгæ кæй у, уый хорзæй рабæрæг, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты фæстæ йын Цæгат Ирыстоны чиныгуадзæны 1946 азы цы публицистикон уацмысты æмбырдгонд «Хурныгулæн» рацыд, уым. Ирдæй дзы равдыста Советон æфсады лæгдзинад, ирон лæппуты æхсар æмæ намыс, ныфсхаст æмæ фæразондзинад.
Уый фæстæ нæ бæстæ æмæ Цæгат Ирыстоны рауагъдæдты ирон æмæ уырыссаг æвзæгтыл хицæн чингуытæй цыдысты йæ романтæ, уацаутæ, радзырдтæ æмæ аргъæутты æмбырдгæндтæ: «Амонды фæндагыл», «Хурзæрин», «Уацау колхозы куырд Сагойыл», «Сыгъзæрин фæззæг», «Æхсызгон улæфт», «Сау хохы фыййау», «Мои земляки», «Хæхты мит уарыд», «Нæ фехъуыстон ма зæгъ», «Осетинская быль», «Фæстаг æхсæв», «Балцы зарæг», «Дети золотого ущелья», «Хæххон барæг… Йæ уацмыстæ тæлмацгонд æрцыдысты нæ бæстæ æмæ дунейы цæрæг адæмыхæттыты бирæ æвзæгтæм.
Цæгæраты Максим йæ цардæй ахицæн 1990 азы 2 декабры. Зæрдæйы уæззау хъыг æмæ стыр кадимæ йæ бавæрдтой Дзæуджыхъæуы Намысы аллейы.
Йæ цардæгасæй æмæ абон дæр Цæгæраты Максимы бирæвæрсыг сфæлдыстадон курдиаты æвдисæн – уацаутæ, романтæ, радзырдтæ æмæ аргъæуттæ, поэтикон, публицистикон сфæлдыстадыл фыстой æмæ фыссынц уацтæ, монографитæ зындгонд литературон критиктæ Ардасенты Хадзыбатыр, Джусойты Нафи, Мæрзойты Сергей, Салæгаты Зоя, Фидараты Риммæ æмæ Мамиаты Изетæ.
ГАСАНТЫ Валери
