Мыхуыр… Ирон мыхуыр! Цас хъуыдытæ, сагъæстæ, хъынцъымтæ баиу кодта йæ ныхасы æмбарынады?!. Ныр дыккаг æнусы æгас дунейы хабæрттæ хæссы ирон дзыллæты зæрдæмæ. Æнцон фæндæгтыл нæ рацыд ирон мыхуыр, бирæ цæлхдуртыл æй хизын бахъуыд йæ азфысты рæстæг. Фæлæ 1900 азæй фæстæмæ (уæд федта рухс фыццаг «Ирон газет» ахæм номимæ) бирæ фæлварæнтæ ратта ирон мыхуыр.
Бирæ курдиатджын журналисттæ æмæ фысджытæ схъомыл сты йæ мидисджын æмæ ахсджиаг фæрстыл, фæлæ никуы фæцудыдта, иу æнтыстæй иннæмæ хизгæйæ. Гæдиаты Цомахъ, Барахъты Гино, Къосыраты Сæрмæт, Хъаныхъуаты Валодя, Хъесаты Владимир æмæ иннæтæ сæ удварны хайыл нæ бацауæрстой газеты сæраппонд. Æмæ сæ уымæ гæсгæ ирон газеткæсæг никуы ферох кæндзæн.
Уæрæсейы мыхуыры ног технологитæ кæй фæзынд, уымæ гæсгæ, арæхæй-арæхдæр фехъусæн вæййы, зæгъгæ, гæххæттын мыхуыры фæрæзтæн бирæ цардхъомыс нал ис. Цы зæгъæн ис ахæм æнæбындур хатдзæгты тыххæй? Диссаг мæм уый кæсы, æмæ мыхуыр ныгæнджытæн сæ сæйраг хай журналисттæ сæхæдæг кæй вæййынц. Ныхас дæр ыл нæй, мыхуыры фæрæзтæн нырыккон уавæрты æнæ ивгæ нæй: рæстæджы домæнты æмвæзадыл аразын хъæуы сæ дарддæры цард. Фæлæ уымæн бынтон афтæ мæгуыр у сæ уавæр? Фидæн сын ис æви нæй? Кæд ис, уæд цавæрæй зыны сæ «рухс» фидæн. Гъе ацы фæрстыты фæдыл уыдзæн мæ дарддæры ныхас. Æз иу адæймагæй, стæй «Рæстдзинад»-ы журналистты номæй дæр мæ бон зæгъын у: мыхуыры дзыллон фæрæзтæ нæ фесæфдзысты, уымæн æмæ суанг интернет-МДФ-ы дæр фехъусæн вæййы, газет уадзын тынг вазыгджын хъуыддаг кæй у, уый. Æмæ дыккаг: æхсæнады алкæддæр хъæудзæн журналистикæ, уымæн та æнæ гæххæттын мыхуырæй уæвæн нæй. Информаци лæууы æртæ къахыл: газет, радио æмæ телеуынынадыл. Уыцы æртæ фæрæзæй иу дæр куы нæ уа, уæд, æцæгдзинады цытæ цæуы, уымæн раст аргъгонд не ’рцæудзæнис. Уый тынг вазыгджын хъуыддаг у алы бæстæйы дæр. Уымæ гæсгæ йæ, цæсты гагуыйау, хъахъхъæнын хъæуы. Æнæ уымæй ницавæр æхсæнад фæцæрдзæн. Хъæуы раст æмæ профессионалон журналистикæ.
Æнæбындур ныхæстæ кæй цæуы, уый тыххæй та комкоммæ зæгъын æмбæлы: ис алыхуызон адæм (зондджынтæ æмæ æдылытæ). Рог зонд чи у, уымæ алы хъуыддагæн дæр ис иу дзуапп: дуне рæзы æрмæстдæр иу донвæдыл. Абон уыдонæн уый у электронон дзыллон фæрæзтæ. Ахæм адæм, фыццаджыдæр, сайынц сæхи. Газеттæн æрмæст сæ сæргæндтæй уæлдай куы ницы кæсай, уæд дзы цы хъуамæ бамбарай æмæ райсай. Царды рæстдзинад уый мидæг ис, æмæ æцæгдзинадмæ иу цæстæй (Интернет, телеуынынад) кæсæн нæй. Алы информацийы хуызмæ дæр ис йæхи æвдисæнтæ (аргументтæ). Æмæ цас фылдæр уой нæ сæрызонды Интернеты «бырæттæ» (хæлуарæджы тын дæр æй хуымæтæджы нæ хонынц), уыйбæрц нæ нæ химбарынад иваздзæн мыхуыры дзыллон фæрæзты сыфтæ æмæ фæрстæм. Социалон хызты чи «цæры», уыдон æцæгдзинады уæвынады арæх ныдздзæгъæлтæ вæййынц.
Фыццаг канал, «Яндекс», «Гугыл» æмæ «Фейсбук»-ы фæзмын нæ хъæуы. Фæзмын адæймаджы зондахаст хорзмæ никуыма æркодта. Нæ газетæн электронон информацийы фæрæзты кусджытæ бафиппайынц: «Егъау æрмæджытæ, дам, æгæр арæх дæттут! Фæсивæдмæ, дам, абон «клипон» химбарынад ис, сабидугæй фæстæмæ чысыл æрмæджытыл ахуыр сты. Æмæ дарддæр цы? Хъуамæ зæронды бонтæм дæр ахæм «цыбыр» зондимæ баззайой! Стæй нæ газет æрмæст сабитæн нæ уадзæм, фæлæ кæстæр, астæуккаг æмæ хистæр фæлтæртæн. Ноджы ма зæгъынмæ хъавын, фæстаг рæстæджы хистæркъласонтæ æмæ уæлдæр скъолаты ахуырдзаутæ дæр нæ газетмæ сæ хъус бирæ тынгдæр дарын кæй райдыдтой. Цæмæн, зæгъгæ, мæ куы бафæрсат, уæд уымæн дзуапп ссарын тынг зын нæу. Уымæн æмæ сын цымыдис æрмæджытæ кæй мыхуыр кæнæм, уый сæ махырдæм раздæхта.
Æмæ ма нæ иухатт бауырныдта, Интернет æмæ гæххæттын мыхуыры ‘хсæн хъæугæ ерыс кæй цæуы, уый. Ерысы та куы чи фæуæлахиз вæййы, куы – чи!.. Интернет æмæ гæххæттын мыхуыр – адæммæ информаци хæссыны фæрæз йеддæмæ ницы сты. Стæй хъуыддаг æрмæст быцæуы мидæг нæй, фæлæ хъусджытæ æмæ кæсджытæ информаци куыд исынц, уым. Хæрзæгъдауджын адæмæй бирæтæ чингуытæ, журналтæ кæнæ газеттæ кæсынмæ пайда кæнынц планшеттæй. Уымæ гæсгæ мыхуырон рауагъд-ты фидæнмæ æз кæсын разæнгардæй. Фæлæ уый афтæ нæ амоны, æмæ гæххæттын мыхуырæн йæ фидæн æгасæй дæр сыгъдæг у. Уыцы иу рæстæг, æз зæгъынмæ хъавын, сæ амонд сæхи къухы кæй ис, уый. Æнæрлæугæ сæ агурын хъæуы иумæйаг ныхас газеткæсджыты цалдæр фæлтæримæ. Уыдон цæуынц кæрæдзи ивгæ, æмæ сомбоныл æдзух куы нæ хъуыды кæнай, уæд иу бон æнæ газеткæсæгæй баззайдзынæ. Уый тынгдæр хауы «Рæстдзинад» æмæ районы газеттæм. Æвæстиатæй агурын хъæуы ног кæсджытæ, æмбарын сын хъæуы сæ домæнтæ, æххæст кæнын сæ фæндиæгтæ æмæ афтæ дарддæр. Газеттæн сæ тираж дæсгай минтæм куы хæццæ кодта, уыцы рæстæджытæ ферох кæнын хъæуы. Абон мах цæрæм базарадон ахастдзинæдты дуджы, æмæ нæм æнхъæлмæ кæсынц ног лыггæнинаг фæрстытæ.
Уæрæсейы Журналистты цæдисы нымæрдар Владимир Касютин мыхуыры хъысмæты тыххæй загъта диссаджы раст æмæ рæстдзæвин хъуыды: «Уæрæсейы арæнтыл дунейы картæйыл мæ цæст куы ахæссын, уæд мæ бауырны, Интернеты хызыл (хæлуарæджы тын) рæхджы кæй нæма аххæсдзæн, уый». Уымæ гæсгæ мæ мыхуыры кусджытæн зæгъын фæнды: типографитыл ма сыстырзæрдæтæ ут, уадзут дзы уæ газеттæ, чингуытæ æмæ журналтæ æмæ æхцонад хæссут уæ кæсджытæн! Уымæй уæлдай ма ноджы иу хъуыддаг кусы мыхуыры пайдайæн. Мах уынæм, Интернетæй Ныгуылæны сæхи политикон хъуыддæгтæ лыг кæнынмæ куыд пайда кæнынц, уый. Ома, размæцыд «демократон» бæстæтæн уый ссис медиатыгъдадæн разамынд дæттыны хос. Абон дзы цавæрдæр сæрибар кæй ис, уый дызæрдыггаг нæу, фæлæ дызæрдыггаг нæу, цасдæр рæстæджы фæстæ къаддæрæй-къаддæр кæй кæндзæнис, уый. Æмæ уыцы сæрибарæй Интернет æнæ хай куы суа, уæд та йæ ахадындзинад мы-
хуыры дзыллон фæрæзтæй фылдæр нал уыдзæнис.
Газет дзуапп дæтты, цы мыхуыр кæны, уый тыххæй. Суанг æппæты лæмæгъ газетæн дæр ис, чи йыл æууæнды, ахæм кæсджытæ. Уый уымæн афтæ у, æмæ фыссы бæлвырд адæмыл, бæлвырд мыггæгтимæ, стæй, рæстдзинад бæрæггонд кæмæн æрцыд, ахæм æрмæджытæ. Уымæ гæсгæ Интернет конкурент никуы суыдзæн гæххæттын мыхуырæн. Фарст æндæр цæйдæр мидæг ис. Мыхуырæн æппæты тæссагдæр у гæххæтты кадавар нæ, фæлæ, йæ рафыссынмæ адæм зивæг кæнын кæй райдыдтой, уый. Цы фæлтæртæ ма фыссынц национ газеттæ, уыдоныл цæуы фæндзай азæй æстаймæ. Дыууын, æртын, цыппор азы кæуыл цæуы, уыдон газет кæсын ахуыр нал сты æмæ йæ фысгæ дæр нал кæнынц. Фæлæ сæ ирон газет рафыссыныл куыд разæнгард кæнæн ис, уый у стыр фарст. Хъæуы стыр быхсынад, цæмæй та раздæры хуызæн дзыллæтæ газеттæ фыссын райдайой, уый тыххæй. Ивгъуыд æнусы газеттæн цы уавæртæ уыдис, уыдон абон бæллицты хуызæн систы. Цыбыр ныхасæй, цæмæй хъуыддаг йæ бынатæй фенкъуыса, уымæн хицауад, æхсæнад æмæ газетуадзджыты хъæуы æмуæхскæй архайын.
Номдзыд газетуадзæг Леонид Левин журнал «Журналист»-ы фæрстыл æрхаста тасуадзæг нымæцонтæ мыхуыры уавæры тыххæй: «Алы бон дæр нæ бæстæйы æхгæд цæуы дæс киосчы». Ома, мыхуырады хъуыддагыл æвæрд цæуы дыккаг уæз: кæд уый размæ йæ рафыссын зын уыд, уæд ныр та йæ уæй кæныны размæ дæр æвæрд цæуы цæлхдуртæ. Журналист Андрей Мирошниченко цалдæр азы размæ афтæ ныффыста, зæгъгæ, дам, 2037 азæй фæстæмæ газет нал цæудзæнис. Дымгæ, дам, ахæсдзæнис фæстаг газеты пырхæнтæ. Цы зæгъæн ис ацы æнæсæрфат ныхæсты фæдыл? Æрмæстдæр иу: нæ разы – Никита Хрущевы фæдон. Æрхъуыды-ма кæнæм, 1980 азы советон адæмæн коммунизмы цæрынæй ныфс куыд æвæрдта, уый. Рæстæджы дымгæ та Мирошниченкойы ныхæсты фæстаг мыртæ тыгъдады хай бакæндзæн. Газет та, уыимæ ирон дæр, цæргæйæ баззайдзæн. Ныхас дæр ыл нæй, газеттæ ивгæ цæудзысты. Уыдонæй алкæмæндæр зæххон уды фæрцы фыст æрцæудзæнис йæ хъысмæт: Кæмæн фылдæр цардамонд уыдзæнис, кæмæн – къаддæр! Фæлæ дзы алчи дæр йæхи цæсгом куы ссара, уæд, æнæмæнгæй, баззайдзæнис ирон мыхуыры азфысты. Уый та абоны мыхуыры кусджыты фæстагæттæн уыдзæнис æппæтæй вазыгджындæр. Газеты ном дæр, лæджы номау, стыр уæз кæны. Уыцы хъуыдда-
джы «Рæстдзинад»-ы стыр амонд фæци. Сæйраг ирон мыхуыры сæрхъуызой ныр мыхуыры цæуы сæдæ азæй фылдæр. Æмæ нырма йæ ном иу хатт дæр ивд не ’рцыдис, кæд нæ иннæ газеттæ сæ нæмттæ ныр цалдæргай хæттытæ аивтой, уæддæр. Нæ сæйраг ирон газеты номæвæрджытæ амондджын разындысты. Æмæ ныр «Рæстдзинад»-ы номимæ национ мыхуыры сæрхъуызой йæ дыккаг æнусы бацыд æмæ цæрæд.
ХОЗИТЫ Барис, Цæгат Ирыстоны
Фысджыты цæдисы
правленийы сæрдар
