Кæддæр, 1859 азы, Нары сæрмæ зæрин хур скаст æмæ ныррухс кодта мæгуыр адæмы фæндаг. Сыгъдис, цалынмæ йæ адæмы хæрзæбонæн йæ хъарутæ амыдтой, цалынмæ йæ тар мигътæ нæ аныхъуырдтой, уæдмæ. Уыцы хур аныгуылд 1906 азы 1 апрелы. Æнæ Къостайæ Ирыстон цæры 120 азы, фæлæ йæ иунæг бон дæр нæ ферох кодта. Адæмы къахвæндæгтыл уæдæй нырмæ кæрдæг нæ хæцы, цы – Нармæ, цы – Дзæуджыхъæуы Ирыхъæуы уæлмæрдмæ. Афтæ та уыдис ацы хатт дæр.
Знон, поэты мæлæн бон, Къостайы ингæныл дидинджытæ сæвæрынмæ цыдысты нæ
республикæйы æхсæнады, сфæлдыстадон интеллигенци æмæ мыггаджы минæвæрттæ,
скъоладзаутæ, ахуыргæнджытæ æмæ студенттæ. Митинг байгом кодта Къостайы мемориалон хæдзар-музейы директор Отараты Зæлинæ. Æрбацæуæг адæмæн радзырдта поэты цардвæндагæй йæ фæстаг «балцы» тыххæй скъуыддзаг.
– 1906 азы Лабæйæ Ирыстонмæ куы ‘рбайхъуыст уæззау хабар, Къоста йæ цардæй ахицæн, зæгъгæ, уæд нæ интеллигенцийы минæвæрттæ æмæ, хистæртæ бауынаффæ кодтой зиан Дзæуджыхъæумæ æрбаласын, уымæн æмæ æнæ Ирыстон цæрын чи нæ зыдта, ирон адæмы бартыл йæ уд чи бахордта, уыцы лæг хъуамæ искæй зæххыл ныгæд цæмæн æрцæуа, зæгъгæ. Ацыдысты Дзæуджыхъæуæй мæрддзыгой адæм æмæ йæ поездæй Беслæны станцæмæ æрбаластой. Уым æй хъуамæ бæхуæрдоныл æрбахæццæ кодтаиккой Ирыхъæуы уæлмæрдмæ, фæлæ ирон дзыллæтæ уыцы хъуыддагимæ не сразы сты æмæ йæ Беслæнæй йæ ингæны онг сæ къухтыл фæхастой.
Къостайы «Ныстуан»-æй рæнхъытæ:
«Иу бон æгъгъæд у мысынæн,
Иу бон кæндзыстут мæ мæт,
Уый фæстæ ферох уыдзынæн,
Ничиуал зондзæн мæ цырт» нæ сæххæст сты. Йе ‘вæрæн бон ын ацы ран бæх дæр ныффæлдыстой, дугъ дæр йæ номыл уыдис, нæу рох абон дæр Къоста. 1906 азы, поэты ныгæнгæйæ, Цæголты Георги Къостайы чырыны раз бакаст, адæймаджы зæрдæйы цыргъ кардау чи ахызтис, ахæм зæрдæриссæн ныхæстæ:
«Как страстно ты хотел, чтоб солнце возрожденья
Взошло в краю родном, чтоб мрак исчез скорей,
Чтоб было сломано ярмо порабощенья,
И пылью сметена вся накипь черных дней.
Зачем же рано так сгорела жизнь святая?
Зачем могильный крест?.. Зачем не с нами ты?
Да где же правда здесь? Зачем судьба слепая
Разит все лучшее с холодной высоты?
Прощай, наш старший брат… У дорогой могилы
Клянемся мы тебе любить родной наш край,
Работать для него, покуда будут силы,
Вести вперед его, прощай, Коста, прощай!»
Æз абон курын рæзгæ фæлтæрæй, цæмæй ахуыр кæной Къостайы сфæлдыстад æмæ йæ макуы кæной рох, – загъта Отараты Зæлинæ.
Номарæн митинджы раныхас кодта горæты Æхсæнадон советы уæнг, Хæлардзинады хæдзары директоры хæдивæг Хъайтыхъты Тамарæ дæр. Уый загъта, ирон æгъдаумæ гæсгæ Къостайæн кад кæныны традици фидардæр кæныны тыххæй.
– Нæ фыдæлтæм баззад ахæм æгъдау, уæлмæрдмæ бацыдтæ, уæд дæ къух авæр цыртыл æмæ йын рухсаг зæгъ. Уыцы æгъдау нæ рагфыдæлтæм фыдæй-фыртмæ, фæлтæрæй-фæлтæрмæ цæуы, æмæ йæ рох кæнын нæ хъæуы. Бирæтæ æрбацæуынц Къостайы цырты размæ æмæ йыл сæ къух нæ авæрынц, афтæмæй йæ фæрсты ахизынц. Раст мæм нæ кæсы уый. Ацы фарста дæр хъуамæ кæстæртæн сæ хистæртæ амоной хæдзары, скъолайы, уæлдæр ахуыргæнæндæтты та – ахуыргæнджытæ, – загъта Хъайтыхъты Тамарæ.
Къостайы мысæн боны ма раныхас кодта РЦИ-Аланийы культурæйы министры хæдивæг Рæмонты Маринæ дæр.
Саутæты Тамилæ
