Завод «Радуга» Дзæуджыхъæуы арæзт æрцыд 1975 азы Советон Цæдисы Радиопромышленносты министры бардзырдмæ гæсгæ. Йæ архайд, уæд дæр æмæ абон дæр, баст у нырыккон радиолокацион кусæнгæрзты арæзтадимæ.
Ивгъуыд æнусы 90-æм азты завод уадзын райдыдта адæмон хæдзарады хъæугæ товартæй 25 хуызы. Фæстæдæр райста сæрмагонд лицензи медицинон кусæнгæрзтæ уадзыны тыххæй. 1992 азы та, УФ-йы Хъахъхъæнынады министрады заказтæ кæй фæкъаддæр сты, уымæ гæсгæ завод райдыдта уадзын фылдæр медицинон кусæнгæрзтæ. 2005 азæй нырмæ завод у акционерон æхсæнад æмæ æххæст кæны Гæрзифтонг тыхты паддзахадон программæйы домæнтæ. Завод цы продукци уадзы, уый хæрзхъæддзинад хъуамæ бæрзонд уа, уымæ гæсгæ йæ ифтонгад дæр дзуапп дæтты нырыккон экономикон домæнтæн. Акционерон æхсæнад «Радуга» 2007-2012 азты йæ кусæнгæрзтæ баивта. Ацы азы райдайæны уал ивд æрцыдысты зæронд монтажгæнæн стъолтæ. Сæ бæсты ис, вентиляцион системæйæ ифтонггонд ног стъолтæ. Дыууæ ног цехы — нымæцон программон æмæ гальваникон, кусын кæй райдыдтой, уый сын фадат радта ерысхъом продукци уадзынæн. 2010 азы продукцийы рауагъд дыууæ хатты фæфылдæр. 2012 азы та — 2,5 хатты. 2013-2014 азты заводы кусын райдыдтой дзыхъхъынног æртæ гальваникон линийы æмæ фæсарæйнаг сыгъдæггæнæн ифтонггарз. Уый хорзæрдæм ахады экологийыл æмæ кусджыты фæллойадон уавæрыл. Фидæны Ирыстоны æмбырд кæндзысты радиолокацион комплекс антеннæимæ. Йæ аргъ иу ахæм дзаумайæн у 60 милуан сомы. Акционерон æхсæнад «Радуга» абон куыд кусы, цавæр æнтыстдзинæдтæ йын ис? Уый базонынмæ ацыдыстæм куыстуатмæ. Куыд базыдтам, афтæмæй заводы кусы 230 адæймаджы. Æхсæз гектары фæзуатыл æрбынат кодтой йæ бæстыхæйттæ. 1996 азæй нырмæ коллективæн дæсны разамынд дæтты Тауаситы Эльбрус. Нæ республикæйы сгуыхт машинист, Советон Цæдисы сгуыхт радист, йæ иузæрдион куысты тыххæй йын лæвæрд æрцыд майдан «За заслуги перед Отечеством», схорзæхджын æй кодтой майдан «Ирыстоны намысæн»-æй. Директор суæвыны размæ та, Тауаситы Эльбрус 18 азы бакуыста заводы сæйраг инженерæй.
— Ивгъуыд аз æнтыстджын куыст бакодтам. Хæстæ никæмæй дарæм, рæстæмбис мызд нæм у 20 мин сомы. 2016 азы фыццаг æмбис æфтиæгтæ райстам 43 милуан сомы, бюджетмæ хъалонтæ бафиддзыстæм 38 милуаны 481 мин сомы бæрц, — зæгъы Эльбрус.
— Куыстхъуаг не стæм. Заказтæ нæм ис 380-400 милуан сомæн. Уый, æнæмæнг, фæзындзæн кусджыты мыздыл, стæй хъалонтæ дæр фылдæр бафиддзыстæм. Стыр æргом здахæм социалон фарстатæм. Профкомы уынаффæйæ балцæгтæ дæттæм кусджытæн, стæй сæ сывæллæттæн санаторитæм. Бахъуаджы рæстæг сын дæттæм æхцайы æфстæуттæ дæр. Хорз кусынæн нæм ис алы фадæттæ, — зæгъы директор. Фехъусынæй фенын хуыздæр у, æмæ дарддæр “Радуга”-йыл æрзылдыстæм директоры хæдивæг Евгения Авакова æмæ сæйраг инженер Цæлойты Сосланимæ. Ницы нæ басусæг кодтой. Зырнæйзилджытæ æмæ фрезеровщиктæ, слесыртæ æмæ æндадзджытæ, радиоаппаратурæ монтажгæнджытæ, гальваниктæ æмæ станокты оператортæ, электриктæ — ацы, æмæ ма бирæ æндæр дæсныйæдтыл хæст фæлтæрдджын специалисттæ фæллой кæнынц заводы. — Цæгат Кавказы, æфсæддон техникæйæн хæйттæ аразын æмæ уадзынæн лицензи ис æрмæст мах куыстуатмæ. Æрвылаз уыцы бартæ бахъахъхъæнæм Мæскуыйы, акционерон æхсæнад «Наукон техникон центр «Промтехайро»-йы, — зæгъы Цæлойы-фырт. — Советон рæстæг Ирыстоны куыста 20 ахæм куыстуаты, хъыгагæн, абон нал сты. Зындзинæдты сæрты ахизгæйæ, мах коллектив бахъахъхъæдта йæ ном æмæ абон нæ къæхтыл фидар лæууæм. Фыццагдæр, бабæрæг кодтам, Лохты Ларисæ разамынд кæмæн дæтты, уыцы радиоэлектронон аппаратурæ монтажгæнæн цех. Йæ бæрны ис 40 адæймаджы. Алчидæр дзы хицæн стъолы уæлхъус бады урс халаты. Сæрæн у сæ февнæлд, фæлæ цы кусынц, уый хуымæтæг адæймагæн сусæгдзинад у. — Заказмæ гæсгæ цы продукци кæнæм, уымæй пайда кæнынц радиолокацион техникæйы арæзтады, æхсызгон хъæуы граждайнаг æмæ æфсæддон авиацийы, — зæгъы Ларисæ.
Цымыдисаг куыд нæ у гальваникæйы цехы куыст дæр. Йæ хицау Аннæ Хечуева 38 азы кусы заводы. Сæрыстыр у, бирæ рæсугъд дидинджытæ, дыргъбæлæстæ æмæ къудзитæ сæм кæй зайы, уымæй. Ома, нæ алфамбылай экологи сыгъдæг у, зæгъгæ. «Мах фыдуынд, сау æфсæйнаг афтæ срæсугъд кæнæм æмæ дзы арвæрдын фæзыны», — дзуры Аннæ йæ цех æвдисгæйæ. — Ацы ваннæйы сыгъдæг дон ис, ам та цæххы туаггуыр, дарддæр æфсæйнаг дзаумамæ æфтауæм цинк, сæвæрæм ыл хромæй цъар, уый фæстæ цæуы алюминийæ æфсæст æмæ афтæ дарддæр. Ацы цехы ис нырыккон сыгъдæггæнæн ифтонггарз, уæлдæфмæ, стæй зæхмæ æппындæр ницы чъизитæ хауы.
— Рæдыд æруадзынæн нæ куыстуаты æппындæр гæнæн нæй. Хæрзхъæддзинадæн дзуапп дæттынц цехы хицау æмæ контролертæ, — зæгъы директоры хæдивæг Евгения Авакова. — Куыстуаты ис автомобилон парк, уæзласæн машинæтæ. Халсартæ кæм зайы, ахæм хъæрмуат сарæзтам нæ кæрты, стæй, цехты зымæгон цæмæй æнæкъуылымпыйæ хъарм уа, уый тыххæй та аразæм дыккаг хъармгæнæн. «Æгайтма Ирыстоны адæмы къухы фæллой æхсызгонæй хъæуы Уæрæсейы æфсæддон хъомысады”, — хъуыды кодтон фæстæмæ заводæй здæхгæйæ.
ГУГКАТЫ Жаннæ
Къамтæ систа КЪÆБЫСТЫ Харитон
