Дæргъвæтин рæстæг адæймагæн зиан цы миниуджытæ хæссынц (тамако дымын, карз нозт нуазын, наркотиктæй пайда кæнын), уыдоны æхсæн «аккаг бынат» æрцахста «насвай» дæр. Уæлдай æмхицдæр æм сты фæсивæд. Хъыгагæн, ацы тæссаг фæзынд бæрæггонд нæ цæуы æмæ парахат кæны суанг сывæллæтты æхсæн дæр. Уымæ гæсгæ абон «насвай» у паддзахады, æппæт ахуырадон кусæндæтты тыхстагдæр фарста. Алыхуызон бæрæггæнæнтæ куыд дзурынц, афтæмæй Уæрæсейы кæцыдæр регионты «насвай» ахæлиу скъоладзау кары сывæллæтты 50 процентыл.
Барадхъахъхъæнджытæ куыд амонынц, афтæмæй «насвай»-æн нæй наркотикты статус æмæ паддзахадон юридикон бар нæй уый нæ уадзынæн. Евроцæдисы бæстæты æмæ Республикæ Таджикистаны та 2004 азæй фæстæмæ ис, «насвай» уадзынæн, парахат æмæ пайда кæнынæн бар чи нæ дæтты, ахæм закъон.
Абон уавæр афтæ у, «насвай»- æн æххæст, стæй раст аргъгонд нæ цæуы дзыллон хабархæссæг фæрæзты, уыимæ Интернет-сайтты дæр. Мæнмæ гæсгæ, рæзгæ фæлтæрæн куыд тæссаг у, уый тынг зындгонд æмæ æмбæрстгонд нæу æнæниздзинад хъахъхъæнынады æмæ ахуырады министрадтæн. Уымæн æмæ ацы æхсæнадон тæссаг фæзынды ныхмæ регионалон æмæ федералон æмвæзæдты цы тох цæуы, уый у хуымæтæг æмæ ницы пайда хæссы. Паддзахадмæ нырма нæй бæлвырд политикæ æмæ мæцъистæ фæсивæды æмæ сывæллæтты галиу миниуджытæй бахъахъхъæнынæн. Æхсæнад бонæй-бонмæ цæуы заууаты уавæрмæ, æмæ йæ æввахсдæр рæстæджы куы нæ æруромæм, уæд сæфтмæ æрцæудзыстæм.
Уæдæ цы у «насвай». Уый равзæрд сæрзилынгæнæн кæрдæджы ном «нас»-æй, æмæ «насвай»-ы хуызы апырх Центрон Азийы, ныр та Уæрæсейы дæр. Йе сконд у тынг вазыгджын: тамако, удæст чъыр æмæ бæмбæджы зети. Цы вазыгджын хæйттæй арæзт цæуы, уыдон вæййынц алыхуызон, чи йæ фæцæттæ кæны, уымæ гæсгæ. Йæ хуыз та вæййы кæрдæгхуыз (тамакойы цъæх сыфтæ), ссадæнгæс кæнæ тымбылæгты хуызы. «Насвай»-ы сæрзилынгæнæн архайд аразгæ у, ацы хæццæйы тамако цас ис, уымæй. Чъыр тагъддæр кæны цъирыны процесс дзыхы сæтцъарыл.
«Насвай» цæттæгонд вæййы хæдзарон антисанитарон уавæрты, фабрикты уагъд нæ цæуы. Зындгонд у Астæуккаг Азийы республикæты: Узбекистаны, Таджикистаны, Туркменистаны, Казахстаны хуссары, Афганистаны æмæ Китайы ныгуылæн хайы.
«Насвай» наркотик нæу, кæд, рог наркотикон архайд кæны, уæддæр. Фæлæ уæвæн ис, æмæ йæм наркотикон буаргъæдтæ кæнæ кæрдæджытæ (гашиш, гæн, марихуанæ æмæ æндæртæ) æфтыд æрцæуой. «Насвай»-мæ хæццæ кæны никотин, маргджын продукттæ æмæ æндæртæ. Уымæй уæлдай, уый йæхиуыл афтæ ахуыр кæны, куыд наркотик, карз нозт æмæ тамако дымын дæр. «Насвайгæнæджы» сæры магъзы наркоманы хуызæн, сæвзæры дзырддон рефлексты центр, æмæ уый фæстæдæр хъæддых кæнын райдайы. Аристотель хуымæтæджы нæ фыста: «Ахуыр свæййы æрдзон фæзынд». Сывæллæттæ уайтагъддæр фæцахуыр вæййынц «насвай»-ыл. Фæстæдæр сæ зæрдæ æрцагуры, тыхджындæр æмæ фылдæр чи ахæссы, ахæм наркотиктæй фæхъæстæ уæвын, ома, сывæллæттæй рауайы наркомантæ.
Хъæлдзæгдзинады уавæр, «насвай» цъиргæйæ, ралæууы тагъд, фыццаг минуттыл æмæ ахæссы 5- 7 минуты. Сывæллонмæ судзыны æнкъарæнтæ фæзыны йæ дзыхы, йæ сæт фæцæуы, йе уæнгтæ æруæззау вæййынц, сæр фæриссы, кæм вæййы, уый нал фембары. Хатгай «насвайгæнæг» хид фæкæны, пульс фæтагъддæр вæййы, туджы æлхъывдад дæлæмæ æрхауы, цæстытæ тартæ фæкæнынц, æмæ уадзыджы уавæрмæ æрцæуы. Цасдæр рæстæджы фæстæ уæвæн ис, æмæ фæзыной дзыхы сæтцъары ракы агъоммæйы ивддзинæдтæ дæр: хъæдгæмттæ, дæндæгты æмæ дæндæгты фыдты низтæ. Ахæм рæстæг арæх зондахаст дæр фæцуды, репродуктивон системæйы хæйтты миниуджытæ фехæлынц, æнæцотдзинад тыхджындæр кæнын райдайы.
Онкологийы æмæ рентгенологийы узбекаг наукон-иртасæн институты æмæ æндæр астæуккагазиаг республикæты ахуыргæндтæ куыд сбæрæг кодтой, афтæмæй комкоммæ аххосаг ис «насвай»-йæ пайда кæнын, æмæ дзыхы сæтцъары, æвзаджы, дæллаг былы, хъæлхъæладжы ракы бастдзинады. «Насвай»-ы чъыр бирæ кæдæм хæццæ кодта, уыцы облæсттæй ракæй фæрынчыны цаутæ дзæвгар уыдысты. Уымæн æмæ уый, æвзаджы бын æвæргæйæ, цъиргæйæ æмæ йæ сæтимæ ныхъуыргæйæ, фæбæрæг вæййы æндæр оргæнтыл дæр, фыццагдæр та — ахсæныл, тъæнгтыл.
«Насвай»-мæ хæццæ кæнынц канд никотин æмæ фыдхъæдджын низтæ æвзæрынгæнæг буаргъæдтæ нæ, фæлæ ма фыццаг къласы тæссагдзинады уæззау згъæртæ дæр: зды, кадми, мыстымарг æмæ пестицидтæ дæр. Æппæт буаргъæдтæ дæр сты бæрзонд къæпхæны мæргтæ. Уыдон бахъыгдарынц царды ахсджиагдæр оргæнтæ, æнцонæй фæхæццæ вæййынц (уæлдайдæр зды) мады гуырдзмæ æмæ æвзæрæрдæм фæзынынц репродуктивон системæйыл.
Официалон бæрæггæнæнтæ куыд дзурынц, афтæмæй Уæрæсемæ дæсгай æмæ сæдæгай тоннæтæ «насвай» ласт цæуы Казахстанæй, цас, уый та бæлвырд ничи зоны. Уæй йæ кæнынц æргомæй æмæ сусæгæй кæмфæндыдæр: Мæскуыйы, Санкт-Петербурджы æмæ Цæгат Кавказы хойраджы дуканиты, базарты, вагзалты æмæ æндæр рæтты дæр.
Хъыгагæн, абон «насвай» ссис Уæрæсейы фæсивæды ахсджиаг тыхстдзинад. Фæлæ Интернеты æрмæджыты ис, бынтон раст чи нæу, ахæм абарстытæ. Зæгъгæ, «насвай» тамако дымынæй нæу тæссагдæр. Цыма тамакойы фæздæджы сæйраг цæф ауайы рæуджытыл, «насвайы» — комарынджы сæтцъарыл.
Ацы уæлæнгай ныхæстæ, уæвæн ис, æмæ сæ фæсивæд раст ма бамбарой. Хъуамæ исчи дыууæ фыдбылызæй равзара къаддæр. Æнæуи та сæ иу дæр æмæ иннæ дæр æвзæр сты. Дымæн, улæфæн, æууилæн тамако, «насвай» æппæтæй дæр сты, никотин æмæ маргджын химион продукттæ кæм ис, ахæм тамако. Уымæй уæлдай, тамакойы фæздæджы ис канцерогенон буаргъæдтæ, радиоактивон полоний — 210 Ро-210) æмæ уый та у ракæвзарынгæнæг марг.
Уæдæ цæмæй тæссаг у «насвай» нæ республикæйы фæсивæдæн? Уавæр афтæ у, æмæ ацы хъылма чи ныхъуыры, уыдоны нымæц зындгонд никæмæн у. Мæ бирæ студенттимæ арæх фæдзурæм ацы фарстайыл, æмæ уыдоны ныхæстæм гæсгæ, «насвай», кальян, энергетикон нуазинæгтæ тынг парахат сты скъоладзауты æмæ уæлдæр астæуккаг сæрмагонд æхуыргæнæндæтты студентты æхсæн. Ацы цау дзурæг у, нæ фæсивæд лæппуйæ чызгæй тæссаг уавæры кæй сты, ууыл. Уымæ гæсгæ нæ фæнды ахæм хатдзæгтæ скæнын:
«Насвай» у, сывæллæтты æмæ ацæргæ адæмы æнæниздзинадæн æмæ цардæн тæссаг чи у, ахæм продукт. Æдзухдæр хиконд вæййы æмæ дзуапп нæ дæтты хуымæтæг санитарон домæнтæн дæр. Уымæ гæсгæ йæ парахат кæнынæн хъуамæ бар ма уа Уæрæсейы.
Уæвæн ис, æмæ «насвай» уа наркотикон буаргъæдты кæцыфæнды хæццæтæ дæр, ома, уый
Астæуккаг скъолаты ахуырадон вæййы наркотик дæр. программæмæ бахæссын хъæуы ахæм лекциты курс: «Æнæниз царды уаг — низтæй профилактикæ кæныны зæрдæдаргæ мадзал».
Саразын хъæуы сывæллæтты æмæ фæсивæдон телевизион программæ, зæгъæм, «Æнæниз уд — æнæниз буары». (Тамако дымыны, «насвай» ныхъуырыны, наркомани, нуазинæгты, патриотизмы тыххæй).
Бæрнондзинад уæлдæр сисын, æмæ куыст фæрæвдздæр кæнын хъæуы зианхæссæг миниуджытæ æмæ традициты ныхмæ тох кæныны архайды, уæлдайдæр æнæниздзинад хъахъхъæнынады системæйы, ахуырады, парламентон комитетты, ректоратты, ныййарджыты советты, æхсæнады æндæр къабæзты.
Хъуамæ чи куса, ахæм хъæддых закъон хаст æрцæуа энергетикон нуазинæгтæ, тамакойы цыфæнды продукци дæр нæ республикæмæ ласыны æмæ йæ уæй кæныны тыххæй, стæй æхсæнадон бынæтты тамако дымыны, карз нозт æмæ тамако сывæллæттæн æмæ фæсивæдæн нæ дæттыны фæдыл.
ХУЫТИТЫ Цæра, медицинон наукæты доктор, Цæгат Ирыстоны паддзахадон медицинон академийы хирургийы кафедрæйы профессор
