Нӕ фӕлтӕр цӕры XXI ӕнусы. Царды цӕуы бирӕ ивддзинӕдтӕ раздӕры цардимӕ абаргӕйӕ. Ӕмӕ, ӕвӕццӕгӕн, ахӕм адӕймаг зынтӕй разындзӕн, кӕцы нӕ ахъуыды кӕны: цы дуг ӕмӕ цы уавӕрты цӕрӕм ныртӕккӕйы рӕстӕджы? Чи стӕм, кӕцӕй стӕм? Чи уыдысты нӕ фыдӕлтӕ? Куыд ӕмбаргӕ у ныртӕккӕйы цардарӕзт? Куыд уыдзӕн нӕ сомбон, нӕ фидӕн? Хъыгагӕн, ныртӕккӕйы дзыллон хабархӕссӕг фӕрӕзтӕ, Интернет, центрон телеуынынады хӕлд равдыстытӕ ӕвзӕрӕрдӕм ахадынц нӕ фӕсивӕдыл. Сусӕг-ӕргомӕй халынц нӕ рӕзгӕ фӕлтӕры. Буржуазон идеологи тӕфсгӕ низау хӕлиу кӕны зӕххы къорийы алы рӕтты. Сафы, адӕймаджы миддуне рӕсугъд цы ӕууӕлтӕ кӕнынц, уыдон. Буржуазон идеологийӕн йӕ бон баци ӕнӕхӕлгӕ кӕй хуыдтам, уыцы Советон Цӕдис фехалын. Цыдӕриддӕр бӕллӕхтӕ ӕрцыд уый фӕстӕ, уыдон ӕз фидарӕй бӕттын буржуазон идеологиимӕ. Уымӕн йӕ бон баци Кавказы адӕмты, рагӕй-ӕрӕгмӕ хӕларӕй чи царди, уыдоны кӕрӕдзийыл сардауын. Бирӕтӕй ферох ЦРУ-йы раздӕры директор Ален Даллесы ӕнаккаг доктринӕ. Ома, Уӕрӕсӕйыл нӕй фӕуӕлахизуӕвӕн, мидӕгӕй йӕ халын хъӕуы йӕ фӕсивӕды ӕвзӕр митыл ахуыр кӕнгӕ… ӕмӕ уынӕм: не ‘ппӕтӕй дӕр стӕм буржуазон идеологийы фӕстиуджытӕн ӕвдисӕн. Советон Цӕдисы фехӕлды фӕстӕ зынгӕ фӕлӕмӕгъдӕр хъомыладон куыст. Нал сты ногдзаутӕ, фӕскомцӕдис, раздӕр-иу чысылӕй стырмӕ кӕмӕ тырныдтой рӕзгӕ фӕлтӕр, уыдон. Тӕссаг уавӕры ис чысыл адӕмты хъысмӕт. Цӕгат Кавказы цӕры тынг бирӕ адӕмыхӕттытӕ.
Сыхаг республикӕты ӕнтыстджынӕй архайынц сӕ национ хуыз, се ‘гъдӕуттӕ, сӕ мадӕлон ӕвзаг бахъахъхъӕныныл. Бирӕ хуыздӕр у, махимӕ абаргӕйӕ, сӕ демографион уавӕр. ӕз куыд хистӕр, царды бирӕ цӕлхдуртӕ чи бавзӕрста ахӕм, афтӕ мӕ зӕрдӕ риссы бирӕ цӕуылдӕрты. Бирӕ сты, нӕ адӕмы риссаг фарстатӕ. Уыдонӕн, нӕй ӕвиппайды аиуварсгӕнӕн, уыдонӕн, ӕвӕццӕгӕн, хъӕуы хицӕн программӕ саразын. Зӕрдӕ рухс кӕны, фӕстаг рӕстӕг адӕмы цардмӕ фылдӕр хъусдард кӕй цӕуы, уымӕй. Цалцӕг кӕнынц фӕндӕгтӕ, хъӕуты Культурӕйы галуантӕ, гом кӕнынц спортивон фӕзтӕ сывӕллӕттӕн ӕмӕ бирӕ ӕндӕр хорз хабӕрттӕ аразынц. Фӕлӕ ахӕм цард кӕй хъӕуы: ӕгъдау, ӕфсарм кӕм нӕ уа, мадӕлон ӕвзагыл кӕм нӕ дзурынц бинонты ӕмӕ ӕхсӕнады?
Ӕз афтӕ хъуыды кӕнын, ӕмӕ стыр хӕс ӕвӕрд ис нӕ абоны царды Ирыстоны хистӕртыл, ӕхсӕнадон организацитыл, «Иры Стыр Ныхас»-ыл, скъолаты ахуыргӕнджытыл, техникумтӕ, профессионалон училищӕтӕ, ӕмӕ уӕлдӕр ахуыргӕнӕндӕтты разамонджытыл. Цӕмӕй адӕттӕм мингай азты ‘хсӕнты нӕм хорзӕй цы ‘гъдӕуттӕ ӕмӕ традицитӕ ӕрхӕццӕ, уыдон нӕ фидӕн кӕмӕ ӕнхъӕлмӕ кӕсы, уыцы кӕстӕртӕм. ӕрмӕстдӕр иумӕ бафтдзӕн нӕ къухы Ирыстоны рӕсугъд фидӕн саразын.
Бирӕ азты фӕкуыстон ӕндӕр адӕмты ‘хсӕн, парти мӕ кӕдӕм ӕрвыста, уымыты. Федтон ахӕм нывтӕ дӕр, ӕмӕ хӕстон лӕджы марды чырыныл чи ‘схӕцыдаид, уый нӕ уыд. ӕмӕ уӕд ныхъхъӕр кодтон: «Адӕм стут, ӕви нӕ?» ӕмӕ уӕд сыхбӕстӕй чидӕртӕ рахызт. ӕвӕццӕгӕн, ӕцӕгӕлон бӕсты ахӕм хабӕрттӕ куы фены адӕймаг, уӕд фылдӕр аргъ кӕнын райдайы йӕ адӕмӕн, йе ‘мбӕстӕгтӕн. Мӕхи амондджыныл нымайын, Ирыстонмӕ цалдӕр азы размӕ кӕй ӕрбаздӕхтӕн. Нӕ ирон адӕмы ‘хсӕн кӕй цӕрын. Зынаргъ мын сты Ирыстоны цӕрджытӕ. Уымӕ гӕсгӕ фыссын ацы рӕнхъытӕ. Фӕнды мӕ, мӕ фадат куыд амоны, афтӕ, газеткӕсджытӕн нӕ фыдӕлты уӕззау историйӕ цыдӕртӕ сӕ зӕрдыл ӕрлӕууын кӕнын. Стӕй мӕ хъуыдытӕ зӕгъын, кӕд хистӕрты сагъӕс хуыздӕр бахъарид нӕ фӕсивӕдмӕ.
Фыдӕлтӕм мыггаг фӕхудинаг кӕнынӕй ӕгаддӕр ницы уыд. Уый хъуыды кӕнгӕйӕ «Стыр Ныхас»-ы ис мыггӕгты комитет, йӕ сӕрдар ӕгкацаты Юри, ӕххуыс кӕнынц, «Мыггӕгты ныхас» чи аразы, уыдонӕн, цӕмӕй фӕсивӕды ӕхсӕн рапарахат кӕной хъомыладон куыст. Нӕ рӕзгӕ фӕлтӕр, нӕ фӕсивӕд цӕмӕй раст фӕндагыл цӕуой, уый тыххӕй пайда хъӕуы ӕппӕт мадзӕлттӕй дӕр. Стыр уаргъ, стыр хӕс ӕвӕрд ис бинонты хистӕрыл. Уый у дзуапдӕттӕг йӕ бинонтӕ, йӕ кӕстӕртӕ сӕхи куыд дарынц, куыд зонынц мадӕлон ӕвзаг, ууыл. Бинонты хистӕр йӕ куыстмӕ гӕсгӕ цыфӕнды ӕнӕвдӕлон куы уа, уӕддӕр хъуамӕ лӕмбынӕг кӕса йӕ цоты зондахастмӕ. Аивӕй ӕмбарын кӕна цы нӕ фидауы ирон царды. Уарзын сын кӕна мадӕлон ӕвзаг. Ахуыр сӕ кӕна фӕллой кӕныныл.
«Стыр Ныхас»-ы разамынд домы, цӕмӕй йӕ Координацион советы уӕнгтӕ, районы «Ныхас»-ты уӕнгтӕ, фылдӕр ӕмбӕлой бынӕттон ӕмӕ нӕ республикӕйы цӕрджытимӕ «Хистӕры ныхас» дӕтдзӕн фадат алы хистӕрӕн дӕр йӕ хъуыдытӕ зӕгъынӕн, канд газеты фӕрстыл нӕ, фӕлӕ фӕсивӕдимӕ фембӕлдтыты дӕр. Хистӕр йӕ кары куы бацӕуы, уӕд ӕм вӕййы бирӕ зӕгъинӕгтӕ йӕ цардвӕндагӕй, фӕлӕ уыдонӕй фӕстӕмӕ хорз уаид нӕ фӕсивӕдӕн куы ‘мбарын кӕниккам нӕ фыдӕлты уӕззау истори. Кӕмӕй стӕм? Иу ӕмӕ дыууӕ хатты нӕ уыдысты сӕрсӕфӕны был. Бирӕ знӕгтӕ сын уыд, фӕлӕ та-иу сӕ диссаджы хъаруйы ‘руаджы фервӕзтысты ӕмӕ нӕ ӕрхӕццӕ кодтой мах, сӕ фӕдонты, абоны онг.
Нӕ фыдӕлтӕй цы нӕртон хъуыддӕгтӕ цыд, уыдон дисы ӕфтауынц зӕххы къорийы ахуыргӕндты. Нарты кадджытӕ, Даредзантӕ, Царциаты диссӕгтӕ, уӕдӕ фарн, ӕгъдау, ӕфсарм, кад, намыс, лӕгдзинад, Фыдыбӕстӕйы хъахъхъӕнын, сылгоймагӕн аргъ кӕнын, нӕ мадӕлон ӕвзаг — уыдӕттӕ нӕм нӕ фыдӕлтӕй ӕрхӕццӕ сты ӕмӕ сӕ ӕмбарын кӕнын хъӕуы нӕ рӕзгӕ фӕлтӕрӕн, цӕмӕй ма бауӕм «век глобализации» кӕй хонӕм, уый амӕттаг.
Нӕ ӕрвылбон царды, нӕ хорз миниуджытӕй, не ‘фсарм, не ‘гъдауӕй мах хъуамӕ ӕвдисӕм нӕ фыдӕлты нӕртон хъуыддӕгтӕй сӕрбӕрзонд кӕй стӕм ӕмӕ сын аккаг фӕдонтӕ кӕй стӕм. Ныры дуджы стыр тас сӕвзӕрд, чысыл нацитӕ куы аныгъуылой стыр нациты ‘хсӕн, уымӕй. Афтӕ рауад нӕ рагфыдӕлтӕм. Иутӕ афтыдысты Китаймӕ, иннӕтӕ — Индимӕ, аннӕтӕ — Италимӕ, Цӕгат Африкмӕ, Англис, Ирланди, Венгри ӕмӕ афтӕ дарддӕр. Цыбыр дзырдӕй, цардагур цыдысты. ӕмӕ ма сын мах, сӕ фӕдонтӕ абон сӕ фӕд агурӕм. Цы армыдзаг адӕм ма нӕм баззад, Кавказы хӕхты Хуссар ӕмӕ Цӕгатварс, уыдон стӕм мах. ӕмӕ уыдӕттӕ дзурын хъӕуы нӕ фӕсивӕдӕн.
Хъыгагӕн, бирӕтӕ канд нӕ фӕсивӕд нӕ, фӕлӕ хистӕртӕй дӕр нӕ зонынц нӕ фыдӕлты истори. Рагон бердзенӕгтӕ нӕ фыдӕлты рухсхӕсджытӕ хуыдтой. Археологтӕ куыд раиртӕстой, афтӕмӕй Европӕйы рагон Иры бӕрзонд культурӕйы дзаумӕттӕй рагондӕр нӕ разынд. Рагон грекъаг таурӕгътӕ куыд амонынц, афтӕмӕй титантӕн сӕ ахсджиагдӕр Прометей уыди, уӕларвӕй зӕххон адӕмӕн зынг раскъӕфта. Уый тыххӕй йӕ Зевс бабӕттын кодта Кавказы хохыл. Уырдӕм ӕм тӕхы уари ӕмӕ йын йӕ риу тоны, уӕддӕр Прометей нӕ мӕлы йӕ хъӕдгӕмттӕ адзӕбӕх вӕййынц ӕмӕ та худын, зарын райдайы. Ӕрцӕудзӕн бон ӕмӕ йӕ рӕхыстӕ атондзӕн ӕмӕ та йӕ хъару равдисдзӕн. Ахӕм таурӕгъ ис ирӕттӕм дӕр. Уым сӕйраг архайӕг у Амыран. Нӕ фыдӕлтӕн таурӕгътӕм гӕсгӕ уыд бастдзинӕдтӕ иннӕ адӕмтимӕ. Хуымӕтӕджы нӕ фӕзындысты нӕ фыдӕлтӕм Нарты кадджытӕ, таурӕгътӕ, ӕмбисӕндтӕ. Бузныг дзӕнӕтыбадинаг Миллерӕн. Уый раргом кодта, нӕ рагфыдӕлтӕ Иранӕй рацӕугӕ кӕй сты, уый. Цас ӕмӕ цас хӕрзты бацыд ирон адӕмӕн. Уыдон кӕуылты сты. Хӕсджын сты ирон адӕм Миллерӕй.
Темырханты Вано, «Иры истори» фыццаг чи ныффыста 1913 азы, уый дӕр йӕ чиныджы райдайӕны зӕгъы, профессор Миллеры ном дзы кӕй ары, уый. Ванойӕн йӕхи тухӕнтӕ дӕр кӕуылты уыдысты. Стыр лӕгдзинӕдтӕ равдыста Турчы, Японы, австриаг-гермайнаг хӕстыты. Хорзӕхджын уыд бирӕ хӕрзиуджытӕй йӕ хъӕбатырдзинады тыххӕй. Уыдонимӕ сыгъдӕг Владимиры 4-ӕм къӕпхӕны орденӕй ӕмӕ уырыссаг-япойнаг хӕсты сыгъдӕг Аннӕйы 4-ӕм къӕпхӕны орденӕй. Вано уыд хъӕбатыр хӕстон афицер, фыссӕг, наукон кусӕг, журналист, тӕлмацгӕнӕг, ахуыргӕнӕг, ирон ӕвзаджы дӕсны. Йӕ наукон куыстытӕ фылдӕр фыста иронау, кӕд уырыссаг ӕвзаг ӕвзӕрдӕр нӕ зыдта, уӕддӕр. Уый бӕрзонд хаста ирон лӕджы ном. Цгъойты Хазби куыд зӕгъы, афтӕ: «Йӕ удӕй цырагъ сыгъта ирон адӕмы тыххӕй». Ӕгӕрон бирӕ уарзта Ирыстоны, ирон адӕмы. Хъыгагӕн, ивгъуыд ӕнусы 30-ӕм азты ахст ӕрцыд кӕйдӕр ӕнаккаг, чъизи ӕвзагӕй.
Адӕмы цӕст уынаг у, фӕзӕгъынц. ӕмӕ уынӕм, фӕстаг рӕстӕджы ног хицауады руаджы республикӕйы цы ивддзинӕдтӕ цӕуы, уыдон. Уый дын ног хӕдзӕрттӕ, хъӕуты цалцӕг кӕнынц Культурӕйы галуантӕ, фӕндӕгтӕ, гом кӕнынц ног куыстуӕттӕ, скъолатӕ ӕмӕ афтӕ дарддӕр. ӕмӕ ӕппӕт уыдӕттӕ ма уын, уый куыд раст у? Битары-фырт, йӕхимӕ йӕ куыстуатӕй цы ӕфтиӕгтӕ хауы, уыдоныл дӕр нӕ ауӕрды, Ирыстон цӕмӕй размӕ рацӕуа, уый тыххӕй, ӕмӕ не ‘ппӕт дӕр йӕ алыварс ӕрбалӕууӕм нӕ адӕмы рухс фидӕны тыххӕй. Разамонӕг сидт та хъуамӕ ахӕм уа: «Хицауад — адӕмӕн, адӕм — хицауадӕн».
Кӕддӕры бӕрнон кусӕджы дзырд, ирон ӕвзаг Елхотӕй дӕлӕмӕ нӕ хъӕуы, зӕгъгӕ, цы арф уидӕгтӕ ауагъта, уый уынӕм. Зӕрдӕ риссы, бирӕ бинонтӕ ирон уӕвгӕйӕ иронау кӕй нал дзурынц, ууыл. Уый стыр бӕллӕх у. Уыдоны сывӕллӕттӕ ма иронау кӕд сдзурдзысты? ӕмӕ уӕд не ‘гъдӕуттӕ, стӕй наци сӕфтмӕ нӕ цӕуынц? Хъуыды-ма кӕнын, ирон хъӕуты ӕндӕр адӕмыхӕттытӕй чи царди, уыдон се ‘ппӕт дӕр сыгъдӕг дзырдтой иронау. Ныр дӕр ма не ‘взаг сӕ хӕзна у.
Ирон адӕмы уазӕгуарзондзинад ӕркодта бирӕнацион республикӕмӕ. Уымӕй нӕ сӕр бӕрзӕндты хӕссӕм. Нӕ туджы ис уазӕгуарзондзинад. О, нӕй нӕм хиӕмбарынад, хиуарзондзинад. Бирӕнацион республикӕйы цӕргӕйӕ, кӕй зӕгъын ӕй хъӕуы, кӕрӕдзимӕ уырыссагау дзурӕм. Ирон адӕм националисттӕ никуы уыдысты ӕмӕ не сты. О, фӕлӕ йӕ рӕстӕджы мах иннӕ адӕмыхӕттытӕн аивӕй куы ‘мбарын кодтаиккам ирон ӕвзаджы хъӕздыгдзинад, ирон аив дзырд, не ‘гъдӕуттӕ, уӕд сӕ миддуне хъӕздыгдӕр цы фӕуыдаид, ӕндӕр сын зиан не ‘рхастаид ӕмӕ абон нӕ республикӕйы иууылдӕр ирон ӕвзагыл дзуриккой, ӕппынфӕстаг ирон литературон ӕвзагыл.
ЮНЕСКО ирон ӕвзагӕн фесӕфынӕй тӕссаг у, зӕгъгӕ банымадта. ӕмӕ нӕ Дунесфӕлдисӕг уымӕй бахизӕд. Мах, ас адӕм, царды цыдӕртӕ чи федта, уыдон стӕм. Фӕдфӕдыл цӕуӕм не ‘цӕг дунемӕ. Мӕлӕт диссаг нӕу. ӕрдзӕй афтӕ у йӕ конд, ӕмӕ дзы тӕрсын нӕ хъӕуы. Иуӕй-иу бӕлӕстӕ ма фӕцӕрынц мингай азтӕ. Мӕлӕт уый у, ӕмӕ куы нӕ адӕттӕм дарддӕр нӕ фӕдонтӕн, мингай азты сӕрты нӕм цы ирон ӕвзаг, ӕмӕ цы рӕсугъд ӕгъдӕуттӕ ӕрхӕццӕ сты, нӕ фыдӕлты уыцы зӕрин хӕзнатӕ.
Чи райхъал кӕндзӕн ирон адӕмы? Кӕдмӕ фынӕй кӕндзыстӕм? Уӕлдӕр загътон кӕйдӕр ӕнӕхъуыды ныхас, «ирон ӕвзаг, дам, Елхотӕй дӕлӕмӕ нӕ хъӕуы, зӕгъгӕ. ӕз ма мӕ амондӕн ӕхсӕзӕм къласы онг цыдтӕн предметтӕ иууылдӕр иронау ӕмӕ ма мӕ хъуыдытӕй цыдӕртӕ мӕ бон у иронау фыссын ӕмӕ дзурын. Фӕлӕ ирон адӕмы Х ӕнӕрадон съезды, афтӕ куы баныхас кодтам ӕрмӕстдӕр иронау дзурдзыстӕм, зӕгъгӕ, уӕд рабӕрӕг, бирӕтӕн йӕ хъуыдытӕ иронау зӕгъын йӕ бон кӕй нӕу, уый. Ӕмӕ уый уыдоны аххос нӕу, фӕлӕ сӕ рӕстӕг афтӕ скодта. Зӕгъӕд ма мын исчи нӕ ахуыргӕндтӕй: йӕ наукон куыст сӕ исчи иронау ныффыста? Кӕнӕ сӕ исчи кандидаты, кӕнӕ сӕ докторы ном иронау бахъахъхъӕдта? ӕвӕццӕгӕн, ничи. ӕмӕ уый сӕхи аххос нӕу. Уый у, бирӕ азты, мадӕлон ӕвзагыл зынӕрвӕссон кӕй кодтам, уый фӕстиуӕг.
Хорз уаид, скъолаты ахуыргӕнджытӕн куы фӕхъӕздыгдӕр кӕниккой сӕ программӕтӕ. ӕмӕ рӕзгӕ фӕлтӕры куы ахуыр кӕниккой адӕймаджы миддуне рӕсугъд чи кӕны, ахӕм миниуджытыл. Зӕгъӕм, цӕстуарзондзинад ӕмӕ зӕрдӕхӕлардзинадыл, хиуыл хӕцын ӕмӕ бӕрнон, хатырджын ӕмӕ ӕнӕхин, быхсаг ӕмӕ хӕдӕфсарм уӕвыныл, сыгъдӕг уарзондзинадыл, ӕмӕ афтӕ дарддӕр. Нӕ фӕсивӕд хъуамӕ бӕрӕг дарой сӕ къахы айст ӕмӕ сӕ уӕлӕдарӕсӕй дӕр. Уӕд ахӕм хъомылад фӕзынид нӕ рӕзгӕ фӕлтӕрыл, ӕмӕ дзӕвгар къаддӕр кӕниккой, нӕ зӕрдӕтӕ нын риссын чи кӕны, ахӕмтӕ.
Хъыгагӕн, бабирӕ сты ирон адӕмы риссаг фарстатӕ. Уыдон сты буржуазон идеологи кӕй фӕуализ, уый аххосӕгтӕ. Акӕсут-ма лӕмбынӕг. Нӕ чызджытӕн сӕ фылдӕр чындзы нал цӕуы, нӕ лӕппутӕ хъуыддаг афойнадыл нӕ кӕнынц. Сӕ фылдӕр лидзынц бӕстӕйы алы рӕттӕм. ӕмӕ ма уыдон Ирыстонмӕ ӕрыздӕхдзысты? Ӕвзӕрӕй ӕвзӕрдӕр кӕны нӕ демографион уавӕр. Бирӕтӕ зӕгъынц, чындзӕхсӕв скӕнын мӕ бон нӕу, зӕгъгӕ. Ӕмӕ хъуамӕ дыууӕ мыггаджы хистӕртӕ баныхас кӕной, уыдон бар куы радтой дыууӕ кӕстӕрӕн цӕрынӕн, уӕд уый фаг нӕу? Уый та мӕнмӕ гӕсгӕ «Стыр Ныхас»-ы хистӕрты хӕс у, ӕмӕ уыдонӕй хъуамӕ рацӕуа ахӕм уынаффӕ. Бафӕзмӕм дзуттӕгты. Нӕ диаспорӕтӕй кӕй фӕнды ӕрыздӕхын, уыдонӕн саразӕм фадӕттӕ. Уӕлдайдӕр Хуссары Ирыстоны бирӕ ис уӕгъд зӕххытӕ.
Ӕз мӕ хъуыдытӕй цыдӕртӕ загътон. Уырны мӕ, Ирыстоны хистӕртӕ ӕмӕ кӕстӕртӕ дарддӕр кӕй ахъуыды кӕндзысты ӕмӕ кӕй архайдзысты Ирыстоны фидӕны амондджын цардӕн.
ТОМАЙТЫ Шамил, «Иры Стыр Ныхас»-ы Хистӕрты советы сӕрдар














