Пенсиимæ баст фарстатæ алкæддæр расайынц бирæ ныхас куыд пенсиисджыты ‘рдыгæй, афтæ, пенсимæ рацæуынмæ бирæ рæстæг кæмæн нал баззад, уыцы адæймæгты ‘рдыгæй, уæлдайдæр, пенсион закъонæвæрынадмæ ивддзинæдтæ хаст куы æрцæуы, ахæм рæстæг. Ацы бонты пенсион фондмæ адæм фарстытæ æрвитынц, фæнды сæ базонын, ацы азы 1 январæй фæстæмæ пенсион системæмæ цы ивддзинæдтæ хаст æрцыд, уыдон, стæй, кусгæ чи нæ кæны, уыцы пенсиисджыты пенситы индексаци. Дæлдæр æрхæсдзыстæм, адæм арæхдæр цы фарстытæ дæттынц, уыдон æмæ сын дзуаппытæ.
ФАРСТ: Цас фæфылдæр фæдзæхстадон пенси? Цы æхца йыл бафтыдтой, уый пенсийы бæрцыл фæбæрæг æви нæ?
ДЗУАПП: 2019 азы 1 январæй æппæт фæдзæхстадон пенситæ дæр фæфылдæр сты 7,05 проценты. Алы пенсиисæджы пенсийыл æхцайы алыхуызон бæрц бафтыд, уый аразгæ у, адæймаг нырмæ цы пенси иста, уый бæрцæй: адæймагæн йæ пенсион бартæ цас фылдæр сты (стаж, пенсион коэффициенттæ), уый бæрц фылдæр уыд индексаци дæр. Зæгъæм, кусгæ чи нæ кæны, ахæм инвалидæн йæ фæдзæхстадон пенси уыд 9 137 сомы. 1 январы индексацийы фæстæ уый фæфылдæр 644 сомы æмæ ссис 9 781 сомы. Пенси 14 000 сомы чи иста, уымæн та йыл бафтыд 987 сомы.
Уыимæ, йæ пенси, фæцæрынæн æппынкъаддæры бæрцæй фылдæр кæмæн нæу (уыцы бæрц Цæгат Ирыстоны у 8 455 сомы), уыдонæн сæ пенситæй уæлæмæ фыст цæуы федералон социалон уæлæмхасæн бафыст. Индексацийы фæстæ ахæм пенсиисджытæн сæ пенситыл кæд 7,05 процентæй къаддæр бафтыд кæнæ та йыл æппындæр кæд ницы бафтыд, уæд уый афтæ нæ амоны, æмæ йæ пенси индексацигонд не ‘рцыд, фæлæ амоны, пенси кæй фæфылдæр, уый социалон уæлæмхасæн бафыстæй кæй нæ фæбæрæг, уый. Ома, алы ног индексаци дæр фылдæр кæны пенсийы бæрц æмæ къаддæр — социалон уæлæмхасæн бафысты бæрц.
ФАРСТ: 2019 азæй фæстæмæ пенситæ куыд нысангонд цæудзысты?
ДЗУАПП: Пенсимæ рацæуыны кар ивгæ цæудзæн къæпхæнгай, æмæ уый ахæсдзæн дзæвгар рæстæг — 10 азы æмæ фæуыдзæн 2028 азы. Афтæмæй, пенсион кар 5 азы фæфылдæр уыдзæн, æмæ нæлгоймæгтæ пенсимæ цæудзысты 65 азæй, сылгоймæгтæ та — 60 азæй. Фыццаг къæпхæны уал пенсион кар фæфылдæр уыдзæн 1959 азы гуырд нæлгоймæгтæн æмæ 1964 азы гуырд сылгоймæгтæн. Фæлæ ацы граждæнтæн ис сæрмагонд льготæ — пенсимæ цæудзысты ног пенсион карæй 6 мæйы раздæр, ома, 1959 азы гуырд нæлгоймæгтæ пенсимæ рацæудзысты 60 азы æмæ ма 6 мæйы сыл куы сæххæст уа, уæд, 1964 азы гуырд сылгоймæгтæ та — 55 азы æмæ 6 мæйы сыл куы сæххæст уа, уæд. 1960 азы гуырд нæлгоймæгтæ пенсимæ рацæудзысты, 61 азы æмæ 6 мæйы сыл куы сæххæст уа, уæд, 1965 азы гуырд сылгоймæгтæ та — 56 азы æмæ 6 мæйы сыл куы сæххæст уа, уæд. 1966 азы гуырд сылгоймæгтæ æмæ 1961 азы гуырд нæлгоймæгтæ пенсимæ рацæудзысты 2024 азы, сылгоймæгтæ — 58-аздзыдæй, нæлгоймæгтæ та — 63-аздзыдæй.
ФАРСТ: Æнæниздзинадæн зианхæссæг уавæрты чи кусы, уыдонæн пенсимæ раздæр цæуыны бар ма йæ тыхы уыдзæн æви нал?
ДЗУАПП: Нырмæ куыд уыд, дарддæр дæр уыдзæн афтæ — æнæниздзинадæн зианхæссæг уавæрты чи кусы, Чернобылы чи уыд, уыдон æмæ социалон æндæр къордтæм хауæг адæймæгтæ пенсимæ цæудзысты æмгъуыдæй раздæр. Зæгъæм, æнæниздзинадæн зианхæссæг уавæрты чи кусы, уыдонæн ис сæрмагонд номхыгъдтæ 1 æмæ 2; 1-æм номхыгъдмæ гæсгæ 10 азы чи бакуса, уыцы нæлгоймаг пенсимæ цæудзæн 50-аздзыдæй, нырмæ дæр куыд уыд, афтæ.
«Гыццыл номхыгъд» кæй хонынц, уымæ гæсгæ æппæт пенсион льготæтæ дæр сты хъахъхъæд. Ардæм хаст цæуынц локомотивон бригадтæ, хъуымацуафæджы куыст чи фæкодта, уыцы сылгоймæгтæ, кæсагахсæг науты кусджытæ, уголовон æфхæрдтæ æххæстгæнæг кусæндæтты æмæ æндæр категоритæм хауæг кусджытæ. Сæ пенсион кар нæ аивдзæн тæхджытæн-фæлварджытæн, радиацион æмæ техногенон бæллæхты, уыимæ Чернобылы срæмыгъды рæстæг хъыгдард баййафæг адæймæгтæн. Социалон уавæртæм гæсгæ, нырмæ куыд уыд, афтæ дæрддæр дæр пенсимæ æмгъуыдæй раздæр цæудзысты, фондз æмæ уымæй фылдæр сывæллоны чи ныййардта, уыцы сылгоймæгтæ; йæ гыццылæй фæстæмæ инвалид чи у, уыцы сывæллоны ныййарджытæ; дыууæ æмæ уымæй фылдæр сывæллоны кæмæн ис, афтæмæй цæгатаг районты чи куыста, уыцы сылгоймæгтæ; хæстон цауты рæстæг инвалид чи ссис, уыдон æмæ цæстæй уынынæй 1 къорды инвалидтæ.
ФАРСТ: Хъæуты цæрæг пенсиисджытæй та сæ пенсимæ уæлæмхасæн бафтауыны бар кæмæн ис?
ДЗУАПП: 2019 азæй фæстæмæ сæ тыхы бацыдысты, хъæуты цæрæг пенсиисджытæн сæ пенситæм уæлæмхасæн бафыстыты тыххæй закъонæвæрынадон ивддзинæдтæ. Ныхас цæуы, хъæуы 30 азы æмæ уымæй фылдæр чи фæцард æмæ дзы чи фæкуыста, уыцы пенсиисджытæн ацы азы 1 январæй фæстæмæ бафысты фидаргонд бæрц 25 проценты фæфылдæр кæныныл. Уыдонæн 2019 азы сæ пенситæ фæфылдæр сты 1 333 сомы æмæ 55 капеччы, ома, фидаргонд бафыст 5 334 сомы æмæ 19 капеккæн йæ 25 проценты.
Куыстуæтты æмæ куысты бынæтты номхыгъдтæ æмæ, пенситæ цавæр стажмæ гæсгæ фылдæргонд цæудзысты, уыцы стаж банымайыны уагæвæрдтæ сфидар кодта Уæрæсейы Федерацийы Хицауад. Уæрæсейы (РСФСР-йы) территорийыл 1992 азы 1 январæй размæ чи куыста, уыдонæн сæ пенсион стаж нымад цæуы хуымæтæгæй: колхозты, совхозты, машинæ-тракторон станцæты, колхозты ‘хсæн куыстуæтты, зæхкусæг-фермерон хæдзарæдты, хъæууонхæдзарадон артелты алы куыстытæ чи æххæст кодта, уыдонæн сæ уыцы куысты рæстæг хаст цæуы хъæууон стажмæ. 1992 азæй фæстæмæ та цы домæн ис, уымæ гæсгæ, адæймагæн йæ куысты бынат хъуамæ уа Номхыгъды аккаг, куыст та хъуамæ баст уа фосдарынады, зайæгойтæ кæнæ касагдарынады къабазимæ.
(Уыдзæн ма)
Æрмæг бацæттæ кодта ДЕДЕГКАТЫ Зæлинæ
