Зындгонд бӕстӕзонӕг, ахуыргонд Хъуысаты Генри, Къостайы цард ӕмӕ сфӕлдыстады хабӕрттӕ ӕмбырдгӕнгӕйӕ, бирӕ ӕрмӕг ссардта нӕ республикӕйы сӕйраг архивы ӕмӕ зылдис, поэты ӕмдугонтӕй ма удӕгасӕй зӕронды кармӕ чи фӕцард, уыцы адӕймӕгтыл. Гайттаты альбомы хуызистытӕй Къостайы афтографы тыххӕй йӕм Аллӕ Келер куы фӕхабар кодта, уӕд ӕнхъӕл нӕ уыд, ӕвӕджиауы цау кӕй рабӕрӕг уыдзӕн, уыцы хабарӕн.
«Ирыстоны историйы хорз зындгонд уыд Гайттаты Тасо. Йӕ дыууӕ фыртӕй иу — Иналыхъ Къостаимӕ хорз хӕлӕрттӕ уыдысты. Иналыхъ уыдис 1877-1878 азты уырыссаг-туркаг хӕсты хъӕбатыр, инӕлар Скобелев стыр аргъ кӕмӕн кодта, ахӕм хӕстон. Иналыхъ отставкӕйы ацыд штабс-ротмистры цины. Поэт хӕстон лӕджы нымадта, баивӕн кӕмӕн нӕй, ахӕм ӕрдхордыл. Тынг арӕх-иу уыдис ӕрыдоны Гайттаты хӕдзары дӕр.
Иналыхъы чызджытӕй уӕлдай хӕстӕгдӕр ахастдзинад Къостайӕн уыд хистӕр хо Раисӕимӕ. Чызг йӕ сӕр бӕрзӕндты хаста Къостайӕ, Тифлисы, сыгъдӕг Нинӕйы номыл пансионаты ма куы ахуыр кодта, уӕдӕй фӕстӕмӕ. Уым федта поэты ныв «Святая Нина равноапостольная», 1887 азы конд.
1896 азы Гайттаты Раисӕ ӕрыдонӕй Стъараполмӕ Хетӕджы-фыртмӕ фыстӕг арвыста «Что значит быть Коста!» сӕргондимӕ. Уым фыста: «Алы ирон хӕдзары дӕр дӕ зонынц, фӕлӕ дӕ дамгъуат ӕмӕ брошюрӕ цы сты? ӕз дын ӕнхъӕлмӕ кӕсын де ‘мдзӕвгӕтӕм. Мӕ кӕстӕр хо Надя мын загъта, ӕмбалты чызгмӕ дӕ ӕмдзӕвгӕтӕ иронау бирӕ кӕй ис, цымӕ сӕ кӕм ссардта?»
Ацы фыстӕгмӕ гӕсгӕ, Къоста Раисӕйӕн йӕ дамгъуат ӕмӕ брошюрӕ кӕй арвыста, ӕрвыста йын йе ‘мдзӕвгӕтӕ дӕр, Раисӕ та йын йӕ хуызист арвыста чысыл «визиткӕимӕ», уый ӕнӕзындгонд цау уыдис, фӕлӕ бамбӕхсӕн ницӕмӕн ис. Ӕнусты фӕлмӕй дӕр разынынц, рохуаты чи баззад, уыцы цаутӕ.
Къоста ӕмӕ Раисӕйы ‘хсӕн хуымӕтӕг ахастдзинӕдтӕ нӕ уыд, фӕлӕ Гайттатӕ Тускъаты мыггагимӕ бафидыдтой. Раисӕ хъуамӕ бауыдаид бӕхтӕдарӕг Бетайы бинойнаг, ӕмӕ Къоста чызгӕн фӕстӕмӕ йӕ хуызист радта фыстӕгимӕ, цӕмӕй мацӕуыл батыхса, кӕрӕдзимӕ сӕ ахастдзинӕдтӕ ферох кӕна, ӕмӕ сӕ мачи базона. «Неужели не оценила достойно? Нет, видно, не судьба. Бог устроит к лучшему. Коста». Иналыхъы хистӕр чызг фыдӕлты ӕгъдӕутты сӕрты ахызт, ӕндӕр мыггагимӕ фидыд кӕй уыдысты, уый ницӕмӕ ӕрдаргӕйӕ, йӕ фыды нӕ бафӕрсгӕйӕ, чындзы фӕцыд, Уӕрӕсейы цӕргӕйӕ чи баззад, ахӕм афицер Георгий Келермӕ. Амондджынӕй бирӕ фӕцардысты, цалынмӕ сӕм ӕвирхъау мӕлӕт нӕ фӕзынд, уӕдмӕ. Булкъон Георгий Келер кӕд «урсыты» змӕлды нӕ архайдта ӕмӕ фервӕзын кодта большевиктӕ Ной Буачидзе, Михаил Орахелошвили ӕмӕ Дзӕуджыхъӕуы Советы иннӕ минӕвӕртты цард, уӕддӕр ӕй 1937 азы ӕрцахстой, ӕмӕ йӕ хӕдзармӕ нал ӕрыздӕхт.
Раисӕ Къостаимӕ йӕ сусӕг ахастдзинӕдты тыххӕй никуы никӕмӕн дзырдта, йӕ дыууӕ чызгӕн дӕр, ӕрмӕст поэты фӕстаг ныхӕстӕ хуызисты цъарыл, зынаргъ хӕзнайау, йӕ мӕлӕты онг фӕдардта. Раисӕ йӕ цардӕй ахицӕн 1949 азы».
Чиныг «Къостайы алыварс»-ӕй














