Историйæ, парахат инфраструктурæ æмæ æрдзон фæрæзтæй Кировы район у хъæздыг. Йæ стратегион уавæр æмæ аграрон-промышленнон хъомыс ахъаз сты экономикон рæзтæн. Йæ культурон объекттæн та ис стыр нисаниуæг туристон къабаз размæ ракæнынæн.
Сæрмагонд æфсæддон операци алкæмæн дæр йæ размæ сæвæрдта фыццаградон хæстæ. Афтæ, Кировы район дæр æххуысы мадзæлттæ аразы, се ‘мзæххонтæй (сты 218 адæймаджы) Уæрæсейы Хъахъхъæнынады министрадимæ контракт чи бафыста, уыдонæн æмæ сæ бинонтæн. Ивгъуыд аз районы нысангонд æрцыд уыдонæн материалон æххуысы бæрц. Уыцы хæрдзтæ, стæй Плиты Иссæйы номыл 166 пъолк саразынæн гуманитарон æгъдауæй баххуыс кæныны хæрдзтæ сæм рауадысты 5 милуаны æмæ 700 мин сомы.
Бюджет
Районы æнтыстытæ комкоммæ баст сты финансон нывыл политикæимæ. Ивгъуыд аз районы бюджеты æфтиæгтæ рауадысты 744 милуаны æмæ 298 мин сомы, хæрдзтæ – 742 милуаны æмæ 360 мин сомы. Афтæмæй, бюджет рауад æфтиагджын, хи æфтиæгтæ сæм зынгæ фылдæр кæй сты æмæ 111,7 проценты кæй рауадысты, уымæ гæсгæ.
Экономикæ
Иумæйаг продукт ивгъуыд аз районы рауад 9 111 милуан сомы аргъ, хъæууонхæдзарадон продукци – 3 912 милуан сомы аргъ, промышленнон куыстад – 307 милуан сомы аргъ, розницæйы базарады, æхсæнадон хæлцад æмæ, фидын кæмæн хъæуы, ахæм лæггæдты зилдух – 817 милуан сомы аргъ, арæзтадон куыстыты гуырахст – 387 милуан сомы аргъ, инвестициты гуырахст – 625 милуан сомы.
Районы экономикæмæ стыр бавæрæн хæссы чысыл æмæ рæстæмбис бизнес. Иумæйаг продукцийы гуырахсты 80 проценты сты сæ фæрцы. Хъалонты федералон службæйы бæрæггæнæнтæм гæсгæ, районы сæ куыст æххæст кæнынц чысыл æмæ рæстæмбис амалхъомады 1 109 субъекты. Сæ фæрцы бынæттон цæрджытæн ис 1 500 куысты бынаты. Районы цæуы амалхъомадон архайд аууонæй ракæныны куыст. Ууыл кусы ведомствæты ‘хcæн сæрмагонд къамис æмæ ивгъуыд аз раргом кодта 140 ахæм халæн цауы. Уыдонæй 125 адæймаджы сæ архайд аууонæй ракодтой æмæ йæ ныр æххæст кæнынц закъоны бындурыл.
Паддзахадон программæтæ æмæ проекттæ
Афæдзы дæргъы Кировы район æххæст кæны паддзахадон программæтæ æмæ инфраструктурон проекттæ. Зæгъæм, «Хъæууон фæзуæтты иумæйаг райрæзт»-ы паддзахадон программæйы æмгъуыдтæ сты 2020-2025 азтæ. Йæ фæрцы Змейкæйы хъæуы арæзт æрцæудзæн ног скъола æмæ Культурæйы хæдзар, Елхоты та – æрбацæуæг адæмæн 400 бынаты кæм уыдзæн, Культурон рæзты ахæм центр (йæ саразыны аргъ у 171 милуан сомы, хъуамæ сцæттæ уа ацы азы кæрон, абонмæ уал цæттæ у 45 процентæй). Уымæй уæлдай, ацы программæйы фæлгæты Кæрдзыны хъæуы арæзт цæуы сывæллæттæн хъазæн фæз (цæттæ у 70 процентæй, йæ саразыны аргъ – 4,59 милуан сомы).
«Æнцонвадат горæтаг уавæртæ аразын»-ы паддзахадон программæйы фæлгæты ахæм куыстытæ цыдысты авд æхсæнадон фæзуаты – Елхоты, Змейкæ, Комсомольскæйы хъæу, Кæрдзын, Дарг-Къох æмæ Ставд-Дурты.
«Хæрзхъæд æмæ æдас фæндæгтæ»-йы национ проекты фæлгæты районы цалцæггонд æрцыд машинæты фæндæгты 1 километр 176 метры, стæй ма, иумæйагæй пайдагонд кæмæй цæуы, дыууæ ахæм фæндаджы, сæ дæргъ – 1 километр 628 метры.
Æмткæй райсгæйæ, инфраструктурон проектты фæлгæты Кировы район афæдзы дæргъы æххæст кæны æмæ дарддæр дæр æххæст кæндзæн амалхъомадæн баххуыс кæныны, хъæууон хæдзарад райрæзын кæныны, адæмы царды уавæртæ хуыздæр кæныны мадзæлттæ. Программæтæ æнтыстджынæй æххæст кæныны хъуыддаг аразгæ у бынæттон хицаудзинады, бизнес æмæ федералон структурæты æмархайдæй.
Цæрæнуатон-коммуналон хæдзарад
2019-2024 азты Кировы район архайдта национ проект «Цæрæнуæттæ æмæ горæтаг алфамбылай»-ы. «Горæтаг æнцонвадат уавæртæ аразын»-ы проекты фæлгæты та фæстаг фондз азмæ районы банывыл кодтой 27 æхсæнадон фæзуаты æмæ бирæфатерон хæдзæртты дыууæ кæрты. Æппæт куыстытæн бахъуыд 70 милуан сомы.
Ног федералон проект «Цæрæнуæттæ»-йы фæрцы пълан кæнынц, 2017 азы 1 январæй 2022 азы 1 январмæ кæлæддзагыл нымад чи æрцыд, адæмы ахæм хæдзæрттæй ног цæрæн бынæттæм раивын. Программæ хаст æрцыд Кæрдзыны хъæуы иу ахæм кæлæддзаг хæдзар. Йæ иумæйаг фæзуат у 188 квадратон метры, цæрынц дзы 19 адæймаджы.
Бирæфатерон хæдзæртты бындурон цалцæджы программæмæ гæсгæ 2038 азмæ цалцæггонд хъуамæ æрцæуа, сæ иумæйаг фæзуат 25,33 мин квадратон метры кæмæн у, 34 ахæм хæдзары.
Арæзтад
Бындурон цалцæггонд цæуы Кæрдзыны скъола. Абоны бонмæ техникон æгъдауæй цæттæ у 50 процентæй гыццыл къаддæр. Куыстытæ саразынæн 32,1 милуан сомы лæвæрд æрцыд паддзахадон программæ «Ахуырад»-мæ гæсгæ. Куыстытæ кæронмæ хъуамæ ахæццæ уой афæдзы кæронмæ. Иннæ азмæ та пълан кæнынц Ставд-Дуртæ æмæ Ираны хъæуы скъолаты бындурон рацарæзт.
Республикон программæ «Арæзтад»-ы фæлгæты 2026-2029 азты рацараздзысты коммуналон инфраструктурæйы объекттæ. Куыстыты иумæйаг аргъ у 1 миллиард æмæ 149 милуан сомы, уыдонæй 1 миллиард æмæ 092 милуан сомы сты федерелон бюджеты æхцатæ, иннæтæ – республикон бюджеты. Рацаразинаг сты Елхот, Комсомольскæйы хъæу, Кæрдзын, Иран, Ставд-Дуртæ æмæ Дарг-Къохы донуадзæнтæ. Æдæппæт ивд хъуамæ æрцæуа донуадзæн хызæгты 79 километры. Уымæй уæлдай ма Елхоты донуадзæн системæмæ хъуамæ баиу кæной 2 300 ног фæлхасгæнæджы, стæй саразой донсыгъдæггæнæн станцæ æмæ резервуар. Елхоты сыгъдæггæнæнтæ æмæ канализаци та рацарæзт хъуамæ æрцæуой 2027 азы.
Уымæй уæлдай, республикон бюджетæй районæн дихгонд æрцыд субсидитæ – 16,8 милуан сомы бынæттон нысаниуæджы автомобилон фæндæгтæм базилынæн.
Чысыл æмæ рæстæмбис амалхъомад
Чысыл æмæ рæстæмбис амалхъомадæн баххуыс кæныны паддзахадон политикæ амоны бирæ алыхуызон мадзæлттæ, се ‘хсæн – консультацион-информацион лæггæдтæ, æххуыс исбонæй æмæ бизнес-пълан аразынæй, ахуыргæнæн мадзæлттæ, бизнес-тренингтæ, семинартæ, мастер-класстæ æмæ æндæртæ. Финансон æххуыс лæвæрд цæуы микроæфстæуттæ, гранттæ æмæ æндæр æфстæутты хуызы.
Ацы азы райдайæнæй Центр «Мой бизнес»-ы районы хайад чысыл æмæ рæстæмбис амалхъомгæнджытæн бакодта ахæм æххуыстæ: алыхуызон фарстаты фæдыл сарæзта 477 консультацийы; социалон контракты фæлгæты – 41 бизнес-пъланы; хыгъды æвæрд æрцыд 27 хигуыстгæнæг адæймаджы.
Хъæууон хæдзарад
Районы хъæууонхæдзарадон нысаниуæджы зæххыты фæзуат у 25 997,0 гектары, уыдонæй хуымзæххытæ сты 16 466,0 гектары, хосгæрдæнтæ – 732,0 гектары, хизæнуæттæ – 4 781,0 гектары, бирæазыккон зайæгойтæ та ахсынц 1 599,0 гектары.
Хъæууонхæдзарадон куыст районы кæнынц исбонады алы хуызты 220 куыстуаты, уыимæ: æнæххæст бæрнондзинады æхсæнæдтæ – 22, хъæууонхæдзарадон куыстадон кооперативтæ – 19, зæхкусæг-фермерон хæдзарæдтæ – 63, хиамалхъомгæнджытæ – 13.
Хъæууонхæдзарадон къабаз æнтыстджындæр цæмæй кæна, уый тыххæй районы разамынд æмæ агрокусджытæ архайынц технологон рацарæзтыл, стæй федералон æмæ регионалон æххуысы программæтæм бацæуыныл. Æргом здæхт цæуы, техникон гæн цы зæххытыл арæзт цæуы, уыдон фæфылдæр кæнынмæ, фосдарынады къабаз рацаразынмæ æмæ хъæууонхæдзарадон продукцийы куыстадæн æххуыс кæнынмæ.
Адæмы царды уавæртæ
Районы адæм куыд цæрынц, ууыл дзурæг у, сæ цæрыны уавæртæ хуыздæр кæнынц æви нæ, уый. Йæ цæрыны уавæртæ хуыздæргæнинаг кæмæн сты, бынæттон хиуынаффæйады администрацийы уыцы номхыгъды ацы азы апрелы бæрæггæнæнмæ гæсгæ уыд 292 бинонтæ (1 152 адæймаджы). «Æрыгон бинонтæн цæрæнуæттæ дæттыны» паддзахадон программæйы фæрцы цæрæнуат балхæнынæн (кæнæ хæдзар саразынæн) ивгъуыд аз фондз бинонтæн раттой 8 милуаны æмæ 73 мины 374 сомы аргъ субсидитæ. «РЦИ-Аланийы граждæнтæн æнцонвадат цæрæнуæттæ дæттыны» паддзахадон программæйы фæлгæты та иу æрыгон специалистæн лæвæрд æрцыд субсиди – иу милуан сомы.
Нысантæ
Хæстæгдæр фидæнмæ бынæттон хиуынаффæйадæн йæ размæ цы нысантæ лæууы, уыдон сты бæлвырд, се ‘хсæн:
– горæтаг æнцонвадат уавæртæ аразыны муниципалон программæмæ фылдæр æргом аздахын æмæ йын йе ‘мгъуыд 2030 азмæ адарддæр кæнын, банывылгæнинаг æхсæнадон бынæттæ æмæ бирæфатерон хæдзæртты кæртыты номхыгъд дзы бацамонгæйæ;
– районы агропромышленнон комплексмæ инвестицитæ цæмæй фылдæр цæуа, уымæн аккаг уавæртæ аразын;
– районы хъæууонхæдзарадон нысаниуæджы зæххытæ æмæ, хъæды фондмæ чи хауы, уыцы зæххытæм фылдæр цæст дарын;
– инфраструктурон проектты архайын æмæ сæ æххæст кæнын;
– амалхъомадæн фылдæр æххуыс кæнын.
Ацы æмæ æндæр мадзæлттæ æххæстгонд куы цæуой, уæд районы адæмы цардыл уый, æнæмæнг, хорзæрдæм фæбæрæг уыдзæн.
ДЕДЕГКАТЫ Зæлинæ
