Фыдыбæстæйы Стыр хæсты заман фашистон цагъардзинадæй дуне чи аирвæзын кодта, дзыллæтæй уыцы советон адæмы æнæмæлгæ сгуыхтдзинæдтæ æмæ хъæбатырдзинад рох нæу. Нæ бæстæйы æфсæддонтæ тохы быдыры цы æхсардзинад æмæ удуæлдайдзинад равдыстой, ууыл ныффыстой мидисджын литературон уацмыстæ, систой сыл алыхуызон кинонывтæ.
Зындгонд фыссæг, поэт æмæ æфсæддон уацхæссæг Константин Симонов цы æвæджиауы телепроект – «Солдатские мемуары» амыдта, уый хистæр фæлтæр сæ зæрдыл дарынц.
Программæйы арæх архайдтой Намысы ордены æххæст кавалертæ. Уыдонæй иу уыд мæздæггаг Илья Михаилы фырт Сергеев. Не ’мзæххонæн ахæм стыр кад кæй скодтой, уыцы заман æз – Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты студенткæ – уымæй сæрыстыр уыдтæн.
Фæстæдæр йемæ базонгæ дæн, уымæй уæлдай, Илья Сергеев Кировы номыл колхозы сæйраг бухгалтерæй кæм куыста, æрвылбон иумæ куыстмæ цыдыстæм Киевскæйы ахæм хъæумæ. Скъолатæ æмæ хъæуты арæзт дзыллон мадзæлтты арæх чи архайдта, адæм уыцы куырыхон, зæрдæхæлар, цыргъзонд Илья Сергеевæн стыр кад кодтой. Ссæдзаздзыдæй Намысы ордены æххæст кавалер (уый та нымад у Советон Цæдисы Хъæбатыры кадджын номыл) суæвæг не ’мзæххоны нымайын таурæгъон адæймагыл.
Илья Сергеев райгуырд 1925 азы 18 январы Мæздæджы районы Павлодольскæйы станицæйы зæхкусæджы хæдзары. Скъола каст фæуыны фæстæ куыста колхоз «Сырх партизан»-ы. 1943 аз лæппумæ фæсидтысты æфсадмæ. Службæ кодта танкон æфсæдты. Архайдта Курскмæ ’ввахс æмæ æрдæгсакъадах
Хъырымы зæххыл тугкалæн хæстыты. Илья фыццаг хатт Хъырымы фæцæф. Æфсæддон рынчындоны йæ куы сдзæбæх кодтой, уæд æй арвыстой танкон училищæмæ ахуыр кæнынмæ.
Училищæ каст фæуыны фæстæ Ильяйы ногæй арвыстой фронтмæ, архайдта Польшæйы зæххыл карз хæстыты, йæхи равдыста ныфсхаст, æхсарджын æфсæддонæй. Уæззау хæстыты хъæбатырдзинад равдисæг не ’мзæххон хорзæхджын æрцыд Намысы æртыккаг æмæ дыккаг къæпхæнты ордентæй. 1944 азы кæрон тугкалæн хæстытæй иуы ногæй фæцæф, дохтыртæ йæ куы сдзæбæх кодтой, уæд та ногæй æрвыст æрцыд фронтмæ.
Райдыдта 1945 аз. Советон æфсæддонтæ кæм архайдтой, уыцы хæстытæ систы ноджы карздæр. Хæрзиуæгмæ Ильяйы бавдисыны фæдыл сыфы фыст уыд: «1945 азы 22 январы горæт Нове-Местомæ ’ввахс хæсты архайгæйæ, Сергеев йæ танчы сарма-
дзанæй басыгъта рæсæны æвæрд дыууæ фашистон танчы «Пантера»-тæ, стæй ныццагъта знаджы æртын æфсæддоны бæрц. Танчы фæцæфуæвæг командæгæнæджы баивгæйæ, Сергеев архайдта дарддæр хæсты».
1945 азы 10 апрелы Советон Цæдисы Сæйраг Советы Президиумы уагъд указмæ гæсгæ, знаджы ныхмæ тохы рæстæг æвдыст æхсары тыххæй гвардийы хистæр сержант Илья Сергеев хорзæхджын æрцыд Намысы фыццаг къæпхæны орденæй. Гермайнаг горæт-фидар Данциг (ныртæккæ ацы горæт Гданьскы номимæ хауы Польшæмæ) байсыны фæдыл тугкалæн хæстыты архайæг Ильяйæн йæ къах уæззау цæф фæци. Уæлахизы тыххæй хабар хъæбатыр сырхæфсæддон фехъуыс-
та Саратовы облæсты горæт Энгельсы æфсæддон рынчындоны.
Зындгонд фыссæг, раздæры æфсæддон уацхæссæг Константин Симонов центрон телеуынынады хæсты тыххæй цы документалон киноныв – «Шел солдат…» амыдта, Илья Сергеев уым архайгæйæ, загъта: «Уæлахизы хабар дзыллæтæм сæвзæрын кодта цин æмæ уыцы-иу рæстæг хъыджы æнкъарæнтæ. Дыууын æвдæм фистæгæфсæддон полчъы артиллеристæй службæ кодта мæ фыд. Кæй фæмард, уæлахизы хабар фе-
хъусыны размæ, уый зыдтон. Хæсты быдыры кæй бинойнæгтæ бацарæфтыд сты, уæлахизыл цингæнæг уыцы зианджын сылгоймæгты уынд мæм уæззау æнкъарæнтæ æвзæрын кодта…»
1945 азы 15 майы гвардийы хистæр сержант, Намысы ордены æххæст кавалер Илья Сергеев æфсадæй æрцыд демобилизацигонд. Амынд ордентæй уæлдай, зна-
джы ныхмæ тохы рæстæг лæгдзинад равдисæг не ’мзæххон хорзæхджын æрцыд дæс хæстон майданæй. Мæздæггæгтæ хæсты хъæбатыр архайæг, Павлодольскæйы станицæйæ рацæуæг Илья Сергеевы æхсызгонæй æрымысынц.
2000 азы 4 майы горæты администрацийы уынаффæмæ гæсгæ нæ хъæбатыр æмзæххон кæм цард – Мæздæджы Соколовскийы уынджы 27-æм хæ-
дзары, уый къулыл кадджын уагæй байгом кодтой номарæн фæйнæг. Дзыллон мадзалы архайдта Ильяйы чызг, Ботъиты чындз Валентинæ дæр. Цытджын уæлахизы юбилейы агъоммæ номарæн фæйнæг сног кодтой.
2018 азы Киевскæйы хъæуæй рацæуæг, зындгонд амалиуæггæнæг Владимир Лещинский кадджын æмбырды рæстæг байгом кодта номарæн фæйнæ-
джытæ йе ’мхъæуккаг, Намысы ордены æххæст кавалер Николай Александры фырт Мартыненко æмæ бирæ азты дæргъы Кировы номыл колхозы сæйраг бухгалтерæй бакусæг Илья Сергеевæн.
– Ацы номарæн фæйнæджыты фæрцы æз кад кæнын нæ бæстæ фашистон тыхгæнджытæй бахъахъхъæнæг хъæбатыртæн, – загъта Лещинский.
Илья Сергеев æмæ Николай Мартыненкойы хæстæджытæ Владимирæн загътой бузныг.
Павлодольскæйы станицæйы цæрæг адæм сæ дыууæ зындгонд æмхъæуккагæй – Советон Цæдисы Хъæбатыр Иван Яковы фырт Филько æмæ Намысы ордены æххæст кавалер Илья Михаилы фырт Сергеевæй сæрыстыр сты. Алы стыр горæт дæр ахæм æнтыстдзинад нæ равдисы. Илья Сергеевы ном Павлодольскæйы уынгтæй иуæн раттын кæй æмбæлы, уый тыххæй хабар станицæйы разамындæн цалдæр хатты фехъусын кодта Мæздæджы бæстæзонæн музей. Фарон Цытджын Уæлахизы юбилейы агъоммæ музейы кусджыты курдиат æххæстгонд æрцыд. Фыдыбæстæ фашистон цагъардзинадæй бахъахъхъæнæг хъæбатыр сырхæфсæддонты нæмттæ æнусмæ нæ зæрдæты цæрдзысты.
Челдыты Симæ, Мæздæджы
бæстæзонæн музейы директор
