Котолиты Марияйы райгуырды 95 азы бонмæ
Нæ бæстæ æмæ Ирыстоны оперон аивад æмæ суинаг профессион зарæггæнджыты сфæлдыстадон фæлтæртæ цæттæ кæныны хъуыдда-
джы зæрдиаг архайд æмæ бирæвæрсыг сфæлдыстадон курдиатæй
йæ ном арфæйагæй кæмæн мысынц, нæ культурæйы уыцы зынгæ
архайджытæй иу уыд, ЦИАССР-йы адæмон æмæ УСФСР-йы сгуыхт артисткæ Котолиты Мария.
Фидæны оперон зарæггæнæг райгуырд 1931 азы 24 апрелы Ногиры. Ам ахуыр кодта астæуккаг скъолайы, афтæмæй сæрды йæ ахуырæй уæгъд рæстæг йæ мадæн æххуыс кодта бынæттон колхозы нартхор рувгæйæ. Улæфты рæстæг-иу колхозонтæ, арæхдæр нæлгоймæгтæ, сихор скæныны фæстæ сæ фæлладуадзгæйæ, сатæг ран æрбамбырд сты æмæ-иу ирон адæмон зарджытæ кодтой. Мария сæм-иу хъусынæй не ‘фсæст. Куыд зарынц, уый фæзмыныл йæхæдæг дæр фæлвæрдта. Ахæм сусæг фæлварæнты рæстæг æй иуахæмы федта зындгонд ахуыргонд Джиоты Хазби. Йæ зæрдæмæ тынг фæцыд Марияйы зард, æмæ йын загъта, цæмæй ахуыр кæнынмæ бацæуа Дзæуджыхъæуы Музыкалон училищæмæ. Йæ фæндыл Мария сразы æмæ бацыд Музыкалон училищæмæ. Йæ разамынд ын загътой, фæлварæнтæ кæй фесты, фæлæ йын уæддæр йæ хъæлæсмæ байхъуыстой. Уæдмæ музыкæйыл профессион æгъдауæй нæ ахуыр кодта. Нотæтæ раст нæ ахсы дæ хъус, зæгъгæ, йæ фæстæмæ рарвыстой. Уырыссагау та, «нет у тебя слуха», уыцы хатдзæгимæ.
Æрыгон чызджы тынг фæндыд зарæггæнæгыл сахуыр кæнын. Æмæ, слух цы у, уыцы фарстимæ ныццыд йæ мадыхо, Социалистон Фæллойы Хъæбатыр Бититы Евæмæ. Уымæн бамбарын кодта хъуыддаг. Мадыхо Мариямæ лæмбынæг байхъуыста æмæ йын бамбарын кодта, слух цы у, уый. Афтæмæй чызг фæстæмæ цингæнгæ ныццыд музыкалон училищæмæ, слух цы у, уый зонын, зæгъгæ, дзургæ. Уæд æм ногæй ахуыргæнджытæ байхъуыстой. Йæхи зæрдæмæ цы ирон зарæг цæуы, зæгъгæ, йæ уымæй дæр бафарстой. Мария сын азарыд «Тауыче»-йы зарæг. Куы йæ фæци, уæд, чи йæм хъуыста, уыцы ахуыргæнджытæ се ‘ппæт дæр æхсызгонæй нымдзæгъд кодтой. Æнæ фæлварæнтæй йæ райстой ахуырмæ.
Музыкалон училищæйы Марияйæн профессион вокалон аивады сусæгдзинæдтæ амыдта уæды вокалон аивады дæсны ахуыргæнæг Фрида Нусинова. Фидарæй йæ уырныдта, Марияйæ дæсны оперон зарæггæнæг кæй рауайдзæн, уый, æмæ йын йæ зонындзинæдтæй рæдауæй хай кодта кæддæриддæр.
Дыккаг курсы ахуыр кæнгæйæ, Мария горæт Горькийы архайдта астæуккаг профессион ахуыргæнæндæтты студентты ‘хсæн Æппæтуæрæсеон конкурсы. Бацахста дзы æртыккаг бынат.
Училищæйы ахуыр кæнгæйæ ма зарыд Цæгат Ирыстоны Радиойы зарæггæнджыты къорды дæр. Йæ хорз ахуыр æмæ къорды зæрдиаг куыстæн иста стипенди дæр æмæ мызд дæр. Афтæмæй йæхи дарын дæр фæрæзта æмæ йæ ныййарджытæн, хиуæттæн дæр æххуыс кодта.
Училищæйы йæ ахуыр кæронмæ æнтыстджынæй куы фæцæйхæццæ кодта, уæд, куыд дипломон куыст, афтæ азарыд зындгонд композитортæ Римский-Корсаковы оперæ «Царская невеста»-йæ Любашайы ари æмæ Александр Арутюняны «Авдæны зарæг». Фæлварæнты къамисы уæнгтæ йын канд иттæг хорз бæрæггæнæн нæ сæвæрдтой, фæлæ ма йын йæ гæххæттытæ барæвдз кодтой, цæмæй дарддæр уæлдæр профессион ахуырад райса Мæскуыйы Петр Чайковскийы номыл паддзахадон консерваторийы. Ацы зындгонд скъолайы та йæ ахуыргæнæг уыд дæсны зарæггæнæг Елена Кузьмина. Ирон бонзонгæ курдиатджын чызджы йæхи хъæбулы хуызæн бауарзта. Суанг ма йæ-иу йæ фатеры дæр суазæг кодта. Цыбыр рæстæгмæ Марияйы вокалон курдиат æмæ ахуыры æнтыстыты кой хъуысын
райдыдтой Ирыстонмæ. Нæ республикæйы уæды хицауад ын снысан кодта Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон стипенди.
Мæскуыйы Петр Чайковскийы номыл паддзахадон консерваторийы йæ ахуыр кæронмæ æнтыстджынæй куы ахицæн кодта, уæд ссыд йæ райгуырæн Ирыстонмæ. Зæрдиагæй архайдта нæ республикæйы культурæ æмæ аивады царды. Уыд Цæгат Ирыстоны паддзахадон филармонийы симфонион оркестр æмæ Дзæуджыхъæуы Оперæ æмæ балеты паддзахадон театры зарæггæнæг. Архайдта Оперæ æмæ балеты театры æвæрд зындгонд оперæтæ æмæ опереттæты.
Йæ ирд æмæ хæдхуыз вокалон курдиатимæ йын зонгæ уыдысты Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны, Цæгат Кавказ æмæ раздæры Советон Цæдисы горæттæ æмæ хъæуты сæдæгай аивадуарзджытæ. 1960 азы Мæскуыйы уыд ирон аивад æмæ литературæйы стыр декадæ. Уый арæзт æмæ æнтыстмæ дæр Мария бахаста зынгæ æвæрæн. Уыцы аз ын лæвæрд æрцыд Цæгат Ирыстоны АССР-йы адæмон артисты кадджын ном. Авд азы фæстæ та ссис УСФСР-йы сгуыхт артисткæ.
– Мæ царды æмæ дæсныйады сæйрагдæр хæсыл нымадтон
Ирыстоны адæмæн лæггад кæнын. Мæ удау уарзын мæ фыдæлты зæхх, мæ райгуырæн хъæу Ногиры. Цæгат Ирыстоны паддзахадон филармонийы оркестримæ, стæй Радиойы хæдзары оркестримæ мæ хъæуы концерттæ арæх лæвæрдтон. Тынг æхсызгонæй мыл-иу æмбæлдысты ногирæгтæ, стæй иннæ хæххон æмæ быдираг хъæуты цæрджытæ, дзæуджыхъæуккаг аивадуарзджытæ æмæ нæ уазджытæ. Нæ мæ рох кæны, консерваторийы ахуыры рæстæг Дзæуджыхъæумæ каникулты æрцыдтæн, æмæ мæ 1957 азы нæ республикæйы обкомæй Хъæбæлоты Билар куы арвыста Заманхъулы хъæуы ног Культурæйы хæдзары байгомы кадæн концерты архайынмæ. Уый уыд мæ фыццаг рахызт сценæмæ, куыд профессион зарæггæнæг. Арæх æрымысын, симфонион оркестры дирижертæ æмæ нæ дæсны зарæггæнджытæй кæимæ куыстон, уыдонæй: Аркадий Брискины, Павел Ядыхы, Павел Панасяны, Гуырдзыбеты Георгийы, Гæбæраты Ильяйы, (йæ романсты фылдæр хай мæ хъæлæсæн фыст уыдысты), Тогойты Таисæйы, Билаонты Долоресы, Лекъты Юрийы… Диссаджы хорз зыдтой сæ куыст æмæ адæмимæ цæрынмæ дæр тынг арæхстысты, – дзырдта нын нæ иу фембæлдтытæй иу рæстæг Мария.
Дæсны зарæггæнæг Котолиты Мария стыр æвæрæн бахаста суинаг зарæггæнджыты цæттæ кæныны арфæйаг хъуыддагмæ. Уыд Дзæуджыхъæуы музыкалон педагогон училищæйы, Культурæйы республикон колледжы ахуыргæнæг, Цæгат Ирыстоны Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон университеты аивæдты факультеты доцент. Йæ бирæвæрсыг сфæлдыстадон курдиатæй кæй фæхайджын кодта, йæ уыцы раздæры ахуыргæнинæгтæ сты, ныр сæ ном нæ бæстæ æмæ Ирыстоны хъуыстгонд кæмæн у, ахæм музыканттæ æмæ зарæггæнджытæ Чысиаты Лейлæ, Нартыхъты Ланæ, Гуыбиаты Эльбрус, Ходы Олег, Тайсауты Валодя, Æгкацаты Аслæнбег, Тимур Барахоев, Тогызты Галинæ, Кочиты Васили, Дзуццаты Сослан, Гусаты Марат, Габанты Марат æмæ Гуыцмæзты Ренат.
Йæ царды фæстаг бонтæм дæр Котолиты Мария кодта рухстауæн
куыст. Суинаг зарæггæнджытæн суанг йæ хæдзары дæр арæзта ахуыртæ. Стыр арфæгонд уыд Дзæуджыхъæуы Оперæ æмæ балеты театры аивадон разамонæг Гергиты Ларисæйæ. Уый фæндæй Мария уыд Гергиты Валерийы номыл Аивæдты колледжы вокалон хайады рауагъдонты паддзахадон фæлварæнты къамисы сæрдар.
Зындгонд оперон зарæггæнæг, рухстауæг, æрцыд майдан «Ирыстоны намысæн»-æй хорзæхджын. Котолиты Мария йæ цардæй ахицæн 2019 азы 13 июлы, фæлæ йæ ном æмæ бирæвæрсыг вокалон курдиаты рухсæй цы аивадуарзджытæ, ахуыр-
дзаутæ æмæ æмхъуыдыгæнджыты тавта, уыдонæй рох никуы уыдзæн.
ГАСАНТЫ Валери
